Birinci hissədə tənqidi düşüncənin nə olduğundan, arqumentin necə qurulduğundan və zehnimizin hansı tələlərə düşdüyündən danışdıq. Bu dəfə daha praktik bir suala keçirik: gündəlik eşitdiyimiz, oxuduğumuz və gördüyümüz iddialardan hansına inanmalıyıq?
Birinci hissəni oxumaq üçün: https://blog.tunay.me/p/tenqidi-dusunce-1
Gündəlik həyatda heç kim bizə hazır strukturla qurulmuş, aydın arqumentlər gətirmir. Kimsə bizə nəsə danışır, xəbər başlığında nəsə görürük və ya reklamlar bizə vədlər verir. Bunların çoxu heç bir arqumentlə gəlmir.
Planımız belədir, əvvəlcə dəlilin (və ya isbatın) əsas mənbələrinə baxacağıq: əvvəlcədən bildiklərimizə, ekspertlərə və şəxsi təcrübəmizə. Sonra bu qaydaları xəbərlərə, sözlərə və reklama tətbiq edəcəyik.
Başdan onu qeyd edim ki, burda yazılanlar The Power of Critical Thinking kitabına əsaslanır. Terminlərin tərcüməsində və yazının tərtib olunmasında süni intellektdən kömək almışam.
Nəyə inanmalı?
Əsas qaydanı xatırlayaq: inamın gücü isbatın gücü qədər olmalıdır. Bəs isbat haradan gəlir və ona nə vaxt güvənmək olar?
Artıq bildiklərimiz
Yeni bir iddia zehninizə boş yerə düşmür. Orada artıq bir-biri ilə bağlı inanclardan ibarət bir şəbəkə var. Bu şəbəkənin əsası fon biliyidir (background information): hər gün güvəndiyiniz, dəfələrlə sınanmış inanclar (biliklər). Məsələn: insanın nəfəs almaq üçün havaya ehtiyacı var, ağır əşyalar yerə düşür, su soyuqda donur. Elmi biliklər, sağlam düşüncə və yaxşı təsdiqlənmiş tarixi faktlar da bura daxildir.
İlk qayda sadədir: yeni iddia artıq bildiklərinizə ziddirsə, ona şübhə etmək üçün yaxşı səbəbiniz var. Ziddiyyət nə qədər böyükdürsə, şübhə də o qədər güclü olmalıdır.
İş yoldaşınız deyir ki, şöbə müdiri səhər iclasa on dəqiqə gecikib. Bu, tıxac, xarab olan maşın və ya yatıb qalma ehtimallarına uyğun gəlir. Şübhə etmək üçün heç bir səbəb yoxdur.
Sonra həmin adam deyir ki, tanışı bir bitki çayı ilə şəkərli diabeti bir həftəyə tam sağaldıb. Bu artıq tibb haqqında onilliklər boyu yığılmış biliklərə ziddir. Burada ciddi şübhə yaranır.
Mümkün olması hələ ehtimal var demək deyil
İnanılmaz iddiaları qiymətləndirəndə iki anlayışı qarışdırmaq olmaz. Bir şey özünə zidd deyilsə, o məntiqən mümkündür (logical possibility). Danışan it məntiqən mümkündür, çünki burada “dairəvi kvadrat” kimi bir ziddiyyət yoxdur. Amma məntiqən mümkün olan çox şey real həyatda ya heç baş vermir, ya da baş vermə ehtimalı yox dərəcəsindədir (epistemic probability).
Şübhə etmək iddianı həmişəlik rədd etmək demək də deyil. Bildiklərimizin bir hissəsi səhv ola bilər və elm tarixi bunu dəfələrlə göstərib. İnsanlar Yerin kainatın mərkəzi olduğu fikrindən Günəş mərkəzli sistemə, Nyuton fizikasından Eynşteynin nisbilik nəzəriyyəsinə keçiblər.
Amma belə hallarda isbat yükü (burden of proof) yeni iddianın üzərinə düşür. Ciddi, nəzarətli klinik sınaqlar həmin çayın diabeti həqiqətən sağaltdığını göstərsəydi, həkimlər fikirlərini dəyişməli olardılar. Belə sübut yoxdursa, bu iddiaya inanmaq ağlabatan deyil. Qısaca desək: qeyri-adi iddialar qeyri-adi isbatlar tələb edir.
Ekspertlər
Heç kim tibbdə, hüquqda, mühəndislikdə və iqtisadiyyatda hər faktı özü yoxlaya bilməz. Buna nə vaxtımız çatar, nə də biliyimiz. Ona görə biliyi bölüşdürürük və müəyyən sahələrdə ekspertlərə güvənirik. Ekspert həmin sahədə təhsili və təcrübəsi olan, insanların çoxundan qat-qat çox bilən adamdır.
İddia xüsusi bir sahəyə aiddirsə və bildiklərinizə zidd deyilsə, həmin sahənin ekspertləri onu təsdiqləyəndə qəbul etmək ağlabatandır. Amma burada iki qayda var:
Ekspertlərə zidd iddia. İddia sahənin ekspertlərinin fikrinə ziddirsə, ona şübhə etmək üçün yaxşı səbəbiniz var.
Ekspertlər razılaşmayanda. Sahənin tanınmış ekspertləri öz aralarında razılığa gələ bilmirlərsə, siz də qərarı təxirə salmalısınız. Mütəxəssislər mövcud dəlillərlə qərar verə bilmirsə, bir tərəfi təsadüfən seçib “mən bilirəm” demək olmaz.
Nüfuza yanlış müraciət
Ekspertin həqiqətən ekspert olub-olmadığını yoxlamayanda nüfuza müraciət (appeal to authority) səhvinə düşürük. Bu səhvin iki forması var:
Sahədən kənar “ekspert”. Mövzunu bilməyən birinin fikrinə istinad etmək. Reklamda və mediada bu tez-tez olur: tanınmış aktyor, idmançı və ya iş adamı tibb, elm və iqtisadiyyat haqqında danışır. Məşhur müğənni öz sənətində ustad ola bilər, amma onun peyvəndlər haqqında fikri hər hansı başqa adamın fikrindən daha dəyərli deyil.
Qərəzli ekspert. Həqiqi diplomu və təcrübəsi olan, amma pul, ideologiya və ya şəxsi maraq üzündən obyektivliyini itirmiş birinə istinad etmək.
Həqiqi eksperti necə tanımalı?
Kitab dörd əlamət verir. İlk ikisi minimum şərtdir, son ikisi daha çox şey deyir:
Təhsil. Məhz həmin sahədə tanınmış bir yerdən alınmış dərəcə, lisenziya və ya sertifikat.
Təcrübə. Uzun müddət real işdə düzgün qərarlar verdiyini göstərməsi.
Həmkarları arasında hörmət. Elmi jurnallarda məqalələr, mükafatlar, elmi icmada nüfuz.
Nailiyyətlər. Sahəyə yoxlanıla bilən töhfələr: tədqiqatlar, ixtiralar, uğurlu nəticələr.
Yaxşı təhsilli və təcrübəli ekspert də qərəzli ola bilər. Buna şübhə etmək üçün üç səbəb var:
müəyyən (tərəfli) nəticədən pul və ya karyera qazanır (məsələn, dərman şirkətindən pul alan həkim həmin şirkətin dərmanını tərifləyir);
dəlillərdən çox siyasi və ya ideoloji tərəfkeşlik göstərir;
müəyyən nəticədə açıq şəxsi marağı və ya ona emosional bağlılığı var.
Tarixi bir nümunə: onilliklər boyu tütün şirkətlərinin pul verdiyi tədqiqatlar siqaretlə ağciyər xərçəngi arasındakı əlaqəni kiçik göstərirdi. Müstəqil həkimlər isə tam əksini deyirdi. (şəkər mövzusunda bu cür bir hadisə baş verib)
İnternetdəki “ekspertlər”
İnternetdə hər kəs özünü ekspert kimi təqdim edə bilər (elə mən də). Ona görə bir saytı oxuyanda dörd suala cavab axtarın:
Sayt kimindir? Universitet, elmi qurum və ya tanınmış təşkilat daha etibarlıdır. Anonim forum, satış bloqu və ya naməlum sayt etibarlı deyil.
Müəllif kimdir? Adı və məhz həmin sahədəki təhsili göstərilibmi? Ədəbiyyatşünasın ürək xəstəlikləri haqqında yazısı ekspert rəyi deyil.
Yazını kimsə yoxlayırmı? Redaksiya, rəyçilər, səhvləri düzəltmək qaydası varmı, yoxsa hər şey dərhal dərc olunur?
Sayt nə satır? Sayt iddia etdiyi nəticə ilə bağlı məhsul, kitab və ya xidmət satırsa, ehtiyatlı olun.
Şəxsi təcrübə: gözünüzə nə qədər inanmalısınız?
Gördüyümüzə, eşitdiyimizə və xatırladığımıza təbii olaraq güvənirik. Bu, reallığa açılan əsas pəncərəmizdir. Amma burada da qayda var: şəxsi təcrübəyə yalnız ona şübhə etmək üçün yaxşı səbəb olmayanda güvənmək olar.
Bəs belə səbəb nə vaxt yaranır?
Şərait pis olanda. Hisslərimiz mükəmməl cihaz deyil. Qaranlıq, duman, uzaq məsafə, səs-küy və ya hadisəni bir anlıq görmək qavrayışı zəiflədir. Yorğunluq, stress, xəstəlik, spirtli içki və güclü həyəcan da eyni təsiri göstərir. On dörd saat maşın sürdükdən sonra qaranlıqda, dumanlı havada geniş yolun o tayında illərdir görmədiyi qohumunu tanıdığını deyən adamın sözünə çox güvənmək olmaz.
Yaddaş video deyil. Psixoloq Elizabet Loftusun tədqiqatları göstərir ki, yaddaş video yazı kimi işləmir. Hər dəfə nəyisə xatırlayanda beyin onu yenidən qurur: sonradan eşitdiklərinizi, gözləntilərinizi, sizə verilən sualları əlavə edir, bəzi real detalları isə itirir.
Loftusun məşhur təcrübəsində iştirakçılara avtomobil qəzasının videosu göstərilir. Sonra bir qrupdan soruşurlar: “Maşınlar bir-birinə çırpılanda sürətləri nə qədər idi?” Digər qrupdan isə: “Maşınlar bir-birinə dəyəndə sürətləri nə qədər idi?” Cəmi bir söz fərqli idi. Amma “çırpılanda” sözünü eşidənlər sürəti xeyli yüksək təxmin ediblər. Bir həftə sonra isə onların bir hissəsi videoda olmayan sınmış şüşələri də “xatırlayıb”.
Elə buna görə şahidlərin səhv ifadələri haqsız hökmlərin əsas səbəblərindən biridir. Belə hökmlərin bir çoxu sonradan DNT analizi ilə ləğv olunub.
Gözlənti qavrayışı dəyişəndə. Nəyisə görməyi və ya eşitməyi gözləyəndə beyin qeyri-müəyyən siqnalları həmin gözləntiyə uyğun yozur. Buna konstruktiv qavrayış (constructive perception) deyilir. Bir neçə tanış nümunə:
Pareidolia. Beynimiz üzləri tanımağa öyrəşib, ona görə buludda, divardakı ləkədə, hətta elektrik rozetkasında üz görürük.
Titrəməyən telefon. Cibinizdəki telefonun titrədiyini hiss edirsiniz, çıxarıb baxırsınız, heç nə yoxdur. Zəng və ya mesaj gözlədiyiniz üçün beyniniz paltarın adi sürtünməsini “titrəmə” kimi yozur.
UFO. Yadplanetlilərə güclü inanan adamlar adi təyyarə işıqlarını, hava şarlarını və ya Venera planetini çox vaxt uçan boşqab kimi görürlər.
Rəqəmlərlə dostluğumuz zəifdir
İnsanlar ehtimalları təxmin etməkdə çox zəifdir. Kitab bunu rəqəm savadsızlığı (innumeracy) adlandırır. Bu zəiflik təsadüflər və risklər haqqında ciddi səhvlərə gətirir.
Təsadüfü möcüzə sanmaq. Uzaqda yaşayan qohumunuzu yuxuda görürsünüz, ertəsi gün onun xəstələndiyini eşidirsiniz. Bu, adama möcüzə və ya qabaqcadan görmə kimi gəlir. Amma bir insanın ömrü boyu nə qədər yuxu gördüyünü və dünyada nə qədər insan yaşadığını düşünün. Belə üst-üstə düşmələrin heç kimin başına gəlməməsi daha təəccüblü olardı. Say kifayət qədər böyük olanda ən qəribə təsadüflər də mütləq baş verir.
Qumarbaz səhvi (gambler’s fallacy) keçmişdəki təsadüfi nəticələrin gələcəkdəkilərə təsir etdiyinə inanmaqdır. Pulu beş dəfə atırsınız və beşi də “xəritə” gəlir. İndi digər tərəfin növbəsi olduğunu düşünürsünüz. Əslində hər atış əvvəlkilərdən müstəqildir və ehtimal yenə yarı-yarıyadır. Pulun yaddaşı yoxdur.
Əlçatanlıq xətası: yadda qalan daha çox görünür
Əlçatanlıq xətası (availability error) bir hadisənin nə qədər tez-tez baş verdiyini statistikaya görə yox, yadımızda qalmağına görə qiymətləndiririk.
Xəbərlər təyyarə qəzalarını, terror aktlarını, köpəkbalığı hücumlarını dramatik görüntülərlə göstərir. Bu görüntülər yaddaşda asanlıqla canlanır və biz belə hadisələrdə ölmək riskini çox şişirdirik. Avtomobil qəzası, ürək xəstəlikləri və ya evdə baş verən bədbəxt hadisələr kimi daha adi, amma qat-qat böyük təhlükələri isə kiçildirik.
Bunun faciəli nəticələri də olur. 11 Sentyabr hücumlarından sonra ABŞ-də çoxlu insan təyyarədən qorxub uzun məsafələri maşınla getməyə başlayıb. Halbuki hər kilometrə düşən ölüm riskinə görə maşın təyyarədən qat-qat təhlükəlidir. Tədqiqatçıların hesablamasına görə, sonrakı aylarda yollarda əlavə olaraq min nəfərdən çox insan həlak olub.
Bu xəta tələsik ümumiləşdirməyə (hasty generalization) də aparır: bir-iki yaddaqalan nümunəyə baxıb bütöv bir qrup və ya hadisə haqqında nəticə çıxarmağa.
Çarəsi sadədir: riskləri yaddaqalan hekayələrə görə yox, rəqəmlərə görə qiymətləndirin.
Diqqət etsəniz, bu xətanı ən çox gücləndirən elə xəbərlərdir. Növbəti mövzumuz da budur.
Xəbərlər: güzgü, yoxsa montaj?
Siyasət, iqtisadiyyat və cəmiyyət haqqında bildiklərimizin çoxunu xəbərlərdən öyrənirik. Amma xəbər qurumu reallığı olduğu kimi göstərən güzgü deyil. O, pul qazanmalı, rəqiblərlə yarışmalı və operativ olmalıdır. Bu da nəyin və necə xəbər olacağına təsir edir:
Pul. Televiziya kanallarının, qəzetlərin və saytların gəliri əsasən reklamdan və kliklərdən gəlir. Nə qədər çox izləyici, bir o qədər çox gəlir. Ona görə münaqişə, dram, qalmaqal və cinayət xəbərləri vacib mövzuları üstələyir.
Maraqlı olmaq ehtiyacı. Xəbər maraqlı və görüntülü olmalıdır. Yavaş gedən, mürəkkəb məsələlər, məsələn, şəhərin nəqliyyat sisteminin uzunmüddətli planı, qısa və dramatik hadisələrin kölgəsində qalır.
Sürət. Xəbəri birinci vermək üçün yarış gedir. Nəticədə jurnalistlər çox vaxt yoxlanmamış iddiaları, mətbuat bəyanatlarını və rəsmi açıqlamaları araşdırmadan dərc edirlər.
Eyni fakt, fərqli təqdimat
Faktlar doğru olsa belə, xəbər onların necə təqdim olunmasından asılı olaraq tərəfli ola bilər.
Çərçivələmə (framing). Eyni məlumatı fərqli təqdim edəndə fərqli nəticə çıxarırıq. Böhran keçirən zavod min işçidən yeddi yüzünü işdən çıxarır. “Zavod 300 iş yerini xilas etdi” başlığı müsbət təəssürat yaradır. “Zavod 700 işçini küçəyə atdı” başlığı isə qəzəb oyadır. Halbuki fakt eynidir.
Emosional yüklü dil (loaded language). Bir qrup sakin həyətlərində başlayan tikintiyə qarşı çıxır. Bir sayt “Sakinlər tikintiyə etiraz edir” yazır, digəri isə “Narazı kütlə tikintiyə mane olur”. Hadisə eynidir, amma birincini oxuyanda sakinlərə rəğbət, ikincini oxuyanda isə qıcıq hiss edirsiniz.
Başlıq və şəkil. Sensasiyalı başlıq və məqsədli seçilmiş foto siz mətni oxumamışdan əvvəl münasibətinizi formalaşdırır.
Nümunə:
ŞOK! Paytaxt restoranlarında müştərilərə nə yedirdirlər?!
Yazını oxuyanda məlum olur ki, yoxlama zamanı qırx restorandan üçündə sanitariya qaydalarının pozulması aşkar edilib.
Əsas fakt doğrudur. Amma təqdimata baxın: “şok” sözü və qorxuducu sual işlədilir; yalnız yoxlayanların sözlərinə yer verilir, restoran sahiblərinin izahı alınmır; üç restorandakı problem bütün paytaxt restoranları haqqında hökm kimi təqdim olunur. Faktlar dəqiqdir, amma ümumi vəziyyət təhrif olunub.
Xəbərləri necə süzgəcdən keçirmək olar?
Üç sadə vərdiş:
Xəbəri bir neçə müstəqil mənbədə yoxlayın, mümkünsə xarici mediada da.
Fikirlərinizlə razılaşmayan mənbələri də izləyin. Birinci hissədə danışdığımız əks-səda otağından (echo chambers) çıxmağın yolu budur.
Xəbəri fikirdən ayırın. Faktların reportajı bir şeydir, şərh, köşə yazısı və şirkətin mətbuat bəyanatı isə başqa.
Sözlərin rəngi
Loftusun təcrübəsi bizə göstərdi ki, cəmi bir söz dəyişəndə, insanların yaddaşı da dəyişdi. Sözlərin lüğətdəki mənasından başqa emosional çaları da var. Buna “connotation” deyilir. Eyni şeyi fərqli sözlə adlandırmaqla ona münasibəti tamamilə dəyişmək olar.
Evfemizm xoşagəlməz reallığı yumşaq sözlə örtməkdir.
Disfemizm isə əksinədir: neytral və ya müsbət bir şeyi kobud, mənfi sözlə adlandırıb qərəz yaratmaq.
Bir neçə nümunə (əvvəlcə neytral söz, sonra evfemizm və disfemizm):
İşdən çıxarma: “ştatların optimallaşdırılması” / “kütləvi qovulma”
Qiymət artımı: “qiymətlərin tənzimlənməsi” / “talan”
Yalan: “natamam həqiqət” / “həyasız yalan”
Artıq çəki: “dolğun bədən” / “kök”
İnadkar: “prinsipial” / “keçi kimi tərs”
Açıq danışan: “səmimi” / “kobud”
Evfemizm həmişə pis deyil. Yas yerində “öldü” əvəzinə “dünyasını dəyişdi” demək nəzakətdir, manipulyasiya deyil. Problem bu sözlər reallığı gizlətmək və ya arqument əvəzinə hisslə inandırmaq (manipuliyasiya) üçün işlədiləndə başlayır.
Kitab buna yaxın bir hiylədən də danışır: inandırıcı tərif (persuasive definition). Burada söz yumşaldılmır, onun mənası istənilən tərəfə əyilir. “Əsl dost heç vaxt səni tənqid etməz” cümləsi dostluğu izah etmir, tənqid edən hər kəsi dost saymamağa yönəldir.
Belə sözlərlə qarşılaşanda özünüzə sadə bir sual verin: “Emosiyanı çıxarsam, burada hansı fakt qalır?”
Reklam: arqumentsiz inandırma
Reklam inandırmanın ən geniş yayılmış və ən incə formalarından biridir. Şirkətlər insanların düşünmədən alış-veriş etməsi üçün psixoloji üsullara milyardlar xərcləyir.
Ona görə reklam üçün əsas qayda belədir: reklamdakı iddialara şübhə ilə yanaşmaq üçün həmişə yaxşı səbəbiniz var. Reklamçının məqsədi məhsul satmaqdır, sizə tam və obyektiv məlumat vermək deyil. Onun mesajı elə təbiətinə görə tərəflidir.
Reklamda dörd əsas taktika işlədilir:
Özünü eyniləşdirmə (identification). Məhsul gözəl həyat, uğur, cəlbedicilik və ya status ilə əlaqələndirilir. Düşünürsünüz ki, məhsulu alsanız, həmin həyatdan da bir parça sizin olacaq. Gözəl evdə və ya səyahətdə çəkilən influenserin əlindəki krem sizə kremdən çox onun həyatını (elə ola bilmə xəyalını) satır.
Şüarlar və reklam mahnıları. Daim təkrarlanan qısa ifadələr və melodiyalar brendi tanış edir. Uşaqlıqda eşitdiyiniz reklam mahnısını bu gün də zümzümə edə bilərsiniz, amma o mahnı məhsulun keyfiyyəti haqqında sizə heç nə deməyib.
Yanıltıcı müqayisə. Təsirli səslənən, amma nə ilə müqayisə olunduğunu deməyən iddialar. “Batareyamız 30% daha çox davam gətirir!” Nədən? Köhnə modeldən? Ən zəif rəqibdən?
Boş vəd sözləri (weasel words). Bunlara ayrıca baxaq.
Boş vəd sözləri
Bu sözlər vədin içini boşaldır, qabığını saxlayır. İstehsalçı hüquqi baxımdan heç nə vəd etmiş olmur, siz isə böyük bir vəd eşidirsiniz.
“kömək edir”: məhsul nəyəsə azca, dəqiq deyilməyən şəkildə təsir edir. Siz isə problemin tam həll olunacağını eşidirsiniz.
“...-dək”, “...-ə qədər”: ən yaxşı, nadir halda mümkün olan maksimum. “70%-dək endirim” yazılan mağazada malların çoxu 10–20% endirimlə satıla bilər.
“demək olar ki”: “tam deyil” deməkdir. “Demək olar ki, ləkəsiz” ləkənin qaldığını etiraf edir.
“təsir göstərir”: məhsul hansısa prosesə toxunur. Bu, onu yaxşılaşdırdığı və ya sağaltdığı demək deyil.
“Kariyesə qarşı mübarizəyə kömək edir”, “demək olar ki, ləkəsiz”, “50%-dək daha çox enerji” kimi ifadələri görəndə həmin sözü zehninizdə silin və geriyə nə qaldığına baxın. Çox vaxt geriyə demək olar ki, heç nə qalmır.
Sonda
Bu yazıdan yadda saxlamağa dəyən bir neçə sual:
Bu iddia artıq bildiklərimə ziddirmi?
Bunu deyən həqiqətən bu sahənin eksperti və qərəzsizdirmi?
Gördüyümə və xatırladığıma şübhə etmək üçün səbəb varmı?
Bu riski rəqəmlərə görə, yoxsa yadımda qalan hekayəyə görə qiymətləndirirəm?
Emosional sözləri çıxarsam, burada hansı fakt qalır?
Bunu deyən məndən nə qazanır?
Tənqidi düşüncə bir dəfə öyrənilib qurtaran bilik deyil, hər gün məşq tələb edən vərdişdir. Bu suallar əvvəlcə yorucu görünəcək, sonra isə özbaşına işləməyə başlayacaq.
Növbəti hissədə elmi metodologiyada tənqidi düşüncəyə baxacağıq.
Sona qədər oxuduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Fikirlərinizi, iradlarınızı və suallarınızı şərh olaraq və ya teleqram kanalımda yaza bilərsiniz. Hər rəy növbəti yazını daha yaxşı etməyə kömək edir, bir az da həvəs verir: https://t.me/vragac