Hamımız həddindən artıq informasiyaya məruz qalırıq. Əlbəttə Bütün bunlar yadımızda qalmır, amma düşüncəmizi yavaş-yavaş formalaşdırır. Bu düşüncələr zamanla zehnimizdə inanca çevrilir və bizim gündəlik həyatımıza yön verir.
Əgər bu məlumatları filterdən keçirməsək, sorğulamasaq, biraz manqurtlaşarıq, biraz da asanlıqla idarə olunan zombilərə çevrilərik (baxmayaraq ki, böyük bir kütlə üçün artıq çox gecdir).
Bu informasiya axının içində hansı iddiaya inanmalı, hansına şübhə etməli, hansını isə tamamilə rədd etməli olduğumuzu necə müəyyənləşdiririk?
Cavab sadədir: tənqidi düşüncəmizi inkişaf etdirmək.
Bu yazıda (və növbəti bir neçə yazıda) tənqidi düşüncənin nə olduğunu, arqumentin necə qurulduğunu, zehnimizin bizi hansı tələlərə saldığını və gündəlik iddiaları necə yoxlaya biləcəyimizi addım-addım izah edəcəm.
Yazı Lewis Vaughn və Chris MacDonald-ın The Power of Critical Thinking kitabına əsaslanır, amma nümunələrin bir hissəsini öz həyatımıza uyğunlaşdırmışam. Bəzi terminləri tərcümə etmək çətin olduğu üçün mötərizədə ingiliscəsini də yazmışam.
Xatırladım ki, qeydləri səliqəyə salmaqda, tərcümədə və yazını hazırlamaqda süni intellektən istifadə etmişəm. Bunu sırf zaman qazanmaq üçün işlətmişəm, yazıdakı bütün mövzular kitaba əsaslandığı üçün keyfiyyət düşməyib.
Onu da qeyd edim ki, bəzi izahları nə qədər çalışsam da sadələşdirə bilmədim, ona görə də biraz qarışıq və ya dərs vəsaiti kimi görünə bilər.
Plan belədir: əvvəlcə tənqidi düşüncənin nə olduğunu və nə olmadığını aydınlaşdıracağıq. Sonra arqumentin necə qurulduğuna baxacağıq. Ən sonda isə zehnimizin bilərək və ya bilmədən düşdüyü psixoloji və fəlsəfi tələlərdən danışacağıq.
Tənqidi düşüncə nədir?
“Tənqidi düşüncə” deyəndə çoxumuzun ağlına ya ümumi zəka gəlir, ya da hər şeyə irad tutan adam. Fəlsəfədə və məntiqdə isə bu ifadənin dəqiq bir mənası var.
Kitabdakı tərif belədir: inancları və iddiaları rasional standartlara əsaslanaraq sistemli şəkildə qiymətləndirmək və formalaşdırmaq.
Quru səslənir, amma gəlin izahdakı hər sözü ayrıca təhlil edək:
Sistemli. Tənqidi düşüncənin təkrarlana bilən üsulları, ardıcıl addımları var. Ani reaksiyanın (çoxumuzun düşüdyü tələ) yerinə düşünülmüş təhlil gəlir.
Qiymətləndirmə (evaluation) və formalaşdırma. Tənqidi düşüncə iki istiqamətdə işləyir. Birincisi, başqalarının (vəya özümüzün) iddialarını, dəlillərini və arqumentlərini yoxlayırıq. İkincisi, özümüz yaxşı əsaslandırılmış iddialar və arqumentlər qurururuq. Yəni bu, təkcə “dağıtmaq” yox, həm də “qurmaq” bacarığıdır.
İnanclar və iddialar (statements). Tənqidi düşüncənin obyekti nəyinsə doğru olduğunu ya da olmadığını bildirən fikirlərdir. Məqsəd hər birinə nə qədər inanmağın ağlabatan olduğunu müəyyənləşdirməkdir.
Rasional standartlar. İddiaları emosiyaya, ənənəyə, populyarlığa, qorxuya və ya şəxsi marağa görə yox, onları dəstəkləyən səbəblərin və dəlillərin keyfiyyətinə görə qiymətləndiririk.
Üç geniş yayılmış mif
Mif 1: Tənqidi düşüncə insanı hər şeyə “mız” qoyan edir.
Gündəlik dildə “tənqid” nöqsan axtarmaq deməkdir. Amma söz yunanca kritikos sözündən gəlir və mənası “ayırd edə bilən”, “düzgün qiymət verə bilən”dir. Tənqidi düşünən insan hər şeyi rədd etmir. Yaxşı əsaslandırılmış iddianı qəbul edir, əsassızı rədd edir.
Mif 2: Tənqidi düşüncə insanı soyuq və emosiyasız edir.
Ağıl və hiss düşmən deyil. Emosiyalar həyata məna və dərinlik qatır. Tənqidi düşüncə hissləri boğmur, onları anlamağa kömək edir: niyə belə hiss etdiyini başa düşürsən və məntiqsiz hisslərin qərarlarını ələ keçirməsinə imkan vermirsən.
Mif 3: Tənqidi düşüncə yaradıcılığın düşmənidir.
Əksinə, onu tamamlayır. Yaradıcılıq yeni fikirlər, fərziyyələr və həllər doğurur. Tənqidi düşüncə isə bu fikirlərin işləyib-işləmədiyini, ziddiyyətli olub-olmadığını yoxlayır. Ən böyük elmi kəşflər də, ən dəyərli sənət əsərləri də bu ikisinin birlikdə işləməsinin nəticəsidir.
Məntiqlə tənqidi düşüncənin fərqi
Bu iki anlayış tez-tez qarışdırılır. Məntiq arqumentlərin strukturunu və düzgünlüyünü öyrənən xüsusi sahədir. Tənqidi düşüncə isə daha genişdir: məntiqi qaydalarla yanaşı dəlillərin etibarlılığını, mənbələrin nə qədər etibarlı olduğunu, psixoloji qərəzləri (bias) və reallıqla uyğunluğu da yoxlayır.
Qısası: məntiq arqumentin skeletinə baxır. Tənqidi düşüncə həm skeletin möhkəm olub-olmadığını, həm də onun üstündəki “ət və qanı” (faktları, konteksti, mənbəni) yoxlayır.
Niyə vacibdir?
Cavab sadədir: həyatın seçimlərindən, seçimlərin isə düşüncəndən asılıdır. Seçimlərinin uğurlu olmasını istəyirsənsə, düşüncən də keyfiyyətli olmalıdır.
Hər gün üstünə yağan bu informasiya yağışında süzgəcin yoxdursa, manipulyasiyanın passiv hədəfinə çevrilirsən. Bir iddianı sadəcə yüksək səslə deyildiyi, tez-tez təkrarlandığı və ya sənə emosional təsir etdiyi üçün qəbul edirsən.
Sokrat deyirdi ki, sorğulanmamış həyat yaşamağa dəyməz. Burada sorğulanmamış həyat o deməkdir ki, inanclarını ailədən, ətrafdan, mədəniyyətdən və ya avtoritetlərdən hazır şəkildə, heç yoxlamadan götürürsən.
Bunun ciddi bir nəticəsi var: yoxlamadan qəbul etdiyin inanclar əslində sənin deyil. Əgər qərarlarını onlar idarə edirsə, həyatını da sən yox, həmin inancları sənə yeridənlər idarə edir. İnanc yalnız onu özün sınaqdan keçirib yaxşı səbəblərə əsaslandığına əmin olanda sənə məxsus olur.
Kant “Maarifçilik nədir?” essesində bunu bir çağırışla ifadə edirdi: Sapere aude, yəni “öz ağlından istifadə etməyə cəsarət et”. Onun fikrincə, yetkinlik başqasının rəhbərliyi olmadan düşünə bilməkdir. Tənqidi düşüncə də məhz bunu edir: səni başqasının fikirlərinin passiv istehlakçısından müstəqil düşünən insana çevirir.
Tənqidi düşüncənin son məqsədi isə bilikdir. Fəlsəfi mənada bilik sadəcə doğru fikrə sahib olmaq deyil. Təsadüfən doğru çıxan təxmin bilik sayılmır. Bilik yaxşı səbəblərlə dəstəklənən, diqqətlə yoxlanmış doğru inancdır.
İfadə, iddia və dəlil
Arqument qurmaq və ya qiymətləndirmək üçün əvvəlcə onun ən kiçik kərpicini tanımalısan. Bu kərpic ifadədir (statement), ona iddia (claim) da deyilir.
İfadə bir şeyin necə olduğunu və ya olmadığını bildirən cümlədir. O ya doğrudur, ya yanlış. Hansı olduğunu hələ bilməyə bilərsən, amma ifadə reallıq haqqında nəsə iddia edir və onun doğruluq dəyəri (truth value) var.
Hər cümlə ifadə deyil. Sual, əmr, xahiş, salamlaşma, nida heç nəyi təsdiq etmir, ona görə də nə doğru, nə yanlış ola bilər. Elə buna görə arqumentdə nə mühakimə, nə də nəticə rolunu oynaya bilmirlər.
İddiaların növləri
İddiaları (claim) nədən danışdıqlarına görə bir neçə qrupa ayırmaq olar.
Empirik iddialar müşahidə edilə bilən dünya haqqındadır və onları müşahidə və ya sınaqla yoxlamaq olar: “Yeni körpü büdcədə nəzərdə tutulandan iki dəfə baha başa gəlib.”
Konseptual iddialar sözlərin mənası və anlayışlar arasındakı əlaqə haqqındadır: “Subay evlənməmiş insandır.”
Normativ iddialar dəyərlər və nəyin olmalı olduğu haqqındadır: “Söz azadlığı qorunmalıdır.”
Səbəb-nəticə iddiaları (causal claims) bir hadisənin digərinə səbəb olduğunu deyir: “Tələbələr arasında stresin artmasının səbəbi imtahan mövzularının son anda dəyişməsidir.”
Bu bölgü ona görə vacibdir ki, hər növü fərqli yoxlayırsan. Empirik iddia üçün müşahidə və dəlil, konseptual iddia üçün tərif və məntiqi təhlil, normativ iddia üçün isə dəyərlər və prinsiplər haqqında arqument lazımdır.
Əsas qayda: inam dəlilə mütənasib olmalıdır
Tənqidi düşüncənin bəlkə də ən vacib prinsipi budur: bir iddiaya inamının gücü onu dəstəkləyən səbəblərin gücü qədər olmalıdır. Buna mütənasiblik qaydası (proportion rule) deyək.
Güclü səbəblər varsa, güclü inam ağlabatandır.
Səbəblər zəifdirsə, inam da zəif olmalıdır.
Heç bir səbəb yoxdursa, inanmağa da əsas yoxdur.
Bəs dəlillər azdırsa, qarışıqdırsa və ya iki tərəf bərabərdirsə? Onda tənqidi düşünən insan təsadüfən tərəf seçmir. Kifayət qədər dəlil toplanana qədər qərarı təxirə salır. “Bilmirəm” demək, səhv şeyə inanmaqdan daha yaxşıdır.
Arqumentin anatomiyası
Gündəlik dildə “arqument” deyəndə səs-küylü mübahisə yada düşür. Tənqidi düşüncədə isə arqumentin səs ucaltmaqla heç bir əlaqəsi yoxdur. Arqument elə ifadələr qrupudur ki, onlardan bəziləri (mühakimələr) digər birini (nəticəni) dəstəkləmək üçün irəli sürülür.
Deməli, hər arqumentin iki hissəsi var:
Mühakimələr (premises): nəticəni dəstəkləyən səbəblər.
Nəticə (conclusion): mühakimələrin əsaslandırmağa çalışdığı iddia.
Mühakimə bir, iki və ya çox ola bilər, amma arqument həmişə bir əsas nəticəyə doğru gedir. Sadə nümunə:
Bu ay metroda qatarlar üç dəfə uzun müddət dayanıb. Texniki xidmət hər üç hadisədə köhnə avadanlığı günahlandırıb. Deməli, metronun avadanlığı təcili yenilənməlidir.
İlk iki cümlə mühakimə, sonuncu nəticədir.
Real həyatda arqumentlər çox vaxt zəncir kimi olur: bir arqumentin nəticəsi növbətinin mühakiməsinə çevrilir. Belə ifadəyə ara nəticə deyilir. O, eyni anda həm əvvəlki dəlillərin nəticəsi, həm də son nəticəni dəstəkləyən mühakimədir.
Arqumentin strukturu haqqında daha ətraflı və bir az texniki yazı yazmışdım, maraqlanlar üçün: Məntiq və düzgün arqumentasiya
Arqument və izah: ən çox qarışdırılan fərq
Hər ikisi “çünki”, “ona görə ki” kimi eyni sözlərdən istifadə etdiyi üçün arqumentlə izah tez-tez qarışdırılır. Amma məqsədləri fərqlidir.
Arqument bir iddianın doğru olduğunu göstərməyə çalışır. Mübahisəli və ya şübhəli bir şeyi əsaslandırır.
İzah isə artıq qəbul olunmuş bir faktın niyə və ya necə baş verdiyini göstərir.
Nümunə:
İnsanlar mədəni fərqliliyə hörmət etməlidirlər, çünki etik standartlar bunu tələb edir. (arqument)
İnsanlar mədəni fərqliliyə hörmət edirlər, çünki müəyyən etik standartlara sadiqdirlər. (izah)
Birinci cümlə səni bir normativ iddiaya (”hörmət etməlidirlər”) inandırmağa çalışır. İkincisi isə “hörmət edirlər” faktını artıq qəbul olunmuş kimi götürür və səbəbini açır.
Fərqi yoxlamaq üçün özünə sual ver: “Burada mübahisəli bir şey sübut olunur, yoxsa hamının qəbul etdiyi bir şeyin səbəbi açıqlanır?”
Mətndə arqumenti necə tapmalı?
Real mətnlərdə arqumentlər səliqə ilə düzülmür. Onlar yazıların, çıxışların, postların içində “səs-küyün” arasında gizlənir. Onları üzə çıxarmaq üçün üç addım:
1. Əvvəlcə nəticəni tap. Özündən soruş: “Müəllif məni əsasən nəyə inandırmağa çalışır?” “Deməli”, “buna görə də”, “nəticədə” kimi sözlərə və vurğulanan fikirlərə diqqət et.
2. Mühakimələri tap. Sonra soruş: “Bu nəticəyə inanmağım üçün hansı səbəbləri göstərir?”
3. Arqumentə aid olmayanı kənara qoy. Mətnin böyük hissəsi çox vaxt arqument deyil:
fon məlumatı: kontekst, tarix, təriflər;
təkrarlar: eyni fikrin başqa sözlərlə yenidən deyilməsi;
təsvir və nümunələr: nəyinsə necə göründüyünü göstərir, doğru olduğunu sübut etmir;
ritorik suallar və emosional çıxışlar: hiss ifadə edir, iddia irəli sürmür;
izahlar: yuxarıda gördüyümüz kimi.
Çoxları fikrini bildirməyi arqument hesab edir. Amma “Bu qanun ədalətsizdir. Onu dərhal ləğv etmək lazımdır. Bunu hamı bilir.” cümlələrində bir dənə də səbəb yoxdur. Mühakiməsiz iddia sənə onu qəbul etmək üçün heç bir rasional əsas vermir.
Gizli mühakimələr və gizli nəticələr
Gündəlik dildə arqumentlər nadir hallarda tam deyilir. Bəzi mühakimələr “onsuz da aydındır” deyə səslənmir və ya qəsdən gizlədilir. Kontekstdən aydın olan, amma açıq deyilməyən ifadələrə gizli mühakimə (implicit premise) və gizli nəticə (implicit conclusion) deyilir.
Məsələn: “Bu namizəd heç vaxt dövlət idarəsində işləməyib, ona görə də nazir olmamalıdır.” Deyilməyən mühakimə budur: “Dövlət idarəsində təcrübəsi olmayan heç kəs nazir olmamalıdır.” Bunu üzə çıxaranda arqumentin əsl zəif yeri görünür: bu mühakimə doğrudurmu?
Bəzən arqument ironiya ilə qurulur və deyilən söz nəzərdə tutulanın tam əksidir. Nümunə:
“Ağacları kəsməyə davam edin! Onsuz da nəfəs almağı sevmirik.”
Burada nə mühakimə, nə nəticə açıq deyilməyib, amma arqument aydındır. Gizli mühakimə: “Ağaclar nəfəs aldığımız hava üçün vacibdir.” Gizli nəticə: “Ağacların kəsilməsi dayandırılmalıdır.”
Xeyirxahlıq prinsipi (principle of charity)
Başqasının arqumentini, xüsusən razılaşmadığın fikri, yenidən qurarkən tənqidi düşüncə bizdən xeyirxahlıq prinsipinə əməl etməyi tələb edir. Arqumenti qiymətləndirməzdən əvvəl onu ən güclü və ən ağlabatan formaya salmalıyıq.
Uğursuz bir ifadədən, kiçik qeyri-dəqiqlikdən yapışıb arqumenti gülünc göstərmək asandır. Amma onda biz əsl arqumenti yox, onun karikaturasını təkzib etmiş oluruq. Bu prinsip tənqidimizin əsas iddiaya (fikrə) yönləndirir və intellektual dürüstlüyün göstəricisidir.
Zehnimizin tələləri
Tənqidi düşüncə steril mühitdə baş vermir. Hər birimizin düşüncəsi daxili və xarici qüvvələrlə dolu bir mühitdə işləyir: arzular, qorxular, özünü müdafiə refleksi, ətrafın təzyiqi, mədəni normalar və fərqinə varmadan qəbul etdiyimiz inanclar.
Kitab bu maneələri iki qrupa bölür:
necə düşündüyümüzdən gələnlər: psixoloji amillər;
nə düşündüyümüzdən gələnlər: dünyagörüşümüzdəki fəlsəfi amillər.
Psixoloji maneələr: necə düşünürük?
İnsan zehni təkamül boyu həqiqəti tapmaq üçün yox, icmada yer tapmaq, təhlükədən qaçmaq və emosional rahatlığı qorumaq üçün formalaşıb. Ona görə də düşüncəmiz təbii olaraq obyektiv həqiqətə deyil, rahatlığa və qrupa mənsubiyyətə meyllidir.
1. Şəxsi maraq (self-interested thinking)
Ən güclü psixoloji maneədir: bir iddianı sadəcə arzularına uyğun gəldiyi, maraqlarına xidmət etdiyi və ya özünü yaxşı hiss etdirdiyi üçün qəbul etmək.
Qeyd: Özünü düşünmək, hüquqlarını qorumaq, şəxsi məqsədləri öndə tutmaq tamamilə normaldır. Problem şəxsi maraq həqiqət haqqındakı qiymətləndirməni diktə etməyə başlayanda yaranır. Hansı ki, iddianı yalnız sənə sərf etdiyi üçün qəbul edirsən və əks dəlilləri görməzdən gəlirsən.
Xəbərdarlıq siqnalı. Bunu necə hiss edə bilərsən? Müəlliflər sadə bir göstərici təklif edir: qəfil, güclü emosiya dalğası. Bir iddia qarşısında birdən əsəb, müdafiə refleksi və ya narahatlıq hiss edirsənsə, adətən maraqların və ya kimliyin təhlükə altındadır. Tənqidi düşünən insan bu emosiyanı qarşı tərəfin haqsızlığına sübut kimi yox, dayanıb dəlillərə yenidən baxmaq üçün siqnal kimi qəbul edir.
Bunu neytrallaşdırmaq üçün üç vərdiş:
Marağını izlə. “Bu məsələnin nəticəsində şəxsi marağım varmı?”
Bəhanə axtarışını tut. “Xoşuma gəlməyən faktı rədd etmək üçün səbəb axtarıram?”
Dəlillərin tamlığını yoxla. Vacib bir fakt və ya alternativ baxış kənarda qalmayıb ki?
2. Üzü qorumaq (face-saving)
Şəxsi marağa yaxın, amma fərqli mexanizmdir: eqonu və nüfuzunu qorumaq, səhv etdiyini etiraf etməyin utancından qaçmaq. Şəxsi maraq gələcək faydaya can atırsa, üzü qorumaq daha çox şəxsiyyətinə yönələn təhlükəyə qarşı müdafiədir.
Səhv edəndə eqo çox vaxt rasionallaşdırmaya (rationalization) əl atır: hadisədən sonra qurulan, inandırıcı səslənən, amma sənə xidmət edən bəhanələr. Məqsəd günahı səndən uzaqlaşdırıb şəraitin, qaydaların və ya başqalarının üstünə atmaqdır.
Anar yüksək bal alanda “demək olar oxumamışdım” deyə öyünür. Aşağı bal alanda isə müəllimin qərəzli olduğunu deyib apellyasiyaya gedir. Uğur onun istedadıdır, uğursuzluq müəllimin günahı.
Psixoloqlar buna özünə xidmət edən qərəz (self-serving bias) deyir. Qısası: uğur mənimdir, uğursuzluq başqasının.
Üzü qorumaq ona görə təhlükəlidir ki, səhvini düzəltmək imkanının qarşısını alır. Səhvini etiraf edə bilməyən insan ondan dərs də çıxara bilmir. Zamanla bu, eyni səhvlərin təkrarına və ətrafın etimadını itirməyə gətirir.
Vacib nüans: tənqidi düşüncə səndən öz nəticələrinə də başqalarınınkına tətbiq etdiyin standartı tətbiq etməyi tələb edir.
3. Seçici diqqət (selective attention) və təsdiq meyli (confirmation bias)
İnanclarına zidd məlumatla qarşılaşanda narahatlıq hiss edirsən. Psixoloq Leon Festinger bu gərginliyi koqnitiv dissonans adlandırıb. Narahatlığı azaltmaq üçün çox vaxt inancı yox, faktları “düzəltməyə” çalışırıq.
Bunun ən yayılmış forması seçici diqqətdir: fikrini təsdiq edən dəlilləri tez görür və yadda saxlayırsan, ziddinə olanları isə görməzdən gəlir, kiçildir və ya unudursan. Bu iki yolla özünü göstərir:
Təsdiq meyli: yalnız inancını təsdiq edən məlumatı axtarmaq.
Əks dəlilə müqavimət (resisting contrary evidence): əks dəlil görməzdən gəlinməyəcək qədər aydın olanda ondan demək olar ki, qeyri-mümkün sübut tələb etmək, təsdiqləyən dəlili isə yoxlamadan qəbul etmək.
Bu ikili standart özü-özünü bəsləyən dairə yaradır: inam artdıqca əks dəlil az görünür, əks dəlil az göründükcə inam daha da artır.
İstedadlı bir alim illərlə sevimli fərziyyəsini sübut etməyə çalışır: yüksək dozada E vitamini dəri xərçəngini müalicə edir. Kiçik ilkin tədqiqatlar ona ümid verir. Nəhayət, minlərlə xəstənin iştirak etdiyi böyük klinik sınaq aparılır və nəticə birmənalı olur: E vitamininin heç bir müalicəvi təsiri yoxdur, əvvəlki yaxşılaşma isə plasebo effekti imiş. Alim nəticəni qəbul etmək əvəzinə tədqiqatın “qəti olmadığını” və “əlavə sınaqlar lazım olduğunu” bəyan edir. Sevimli nəzəriyyəsini qorumaq üçün elmi obyektivliyi qurban verir.
Gündəlik həyatda da belədir. Tam ayın insanları qəribə davranmağa vadar etdiyinə inanan biri tam ay olan gecə baş verən hər qəribəliyi yadda saxlayır. Sakit keçən minlərlə tam aylı gecəni və adi gecələrdəki eyni dərəcədə baş verən qəribə hadisələri isə unudur.
Qrupun gücü
Şəxsi psixologiya qədər təhlükəli bir maneə də sosial təbiətimizdir. Hamımız intuitiv olaraq qrupa mənsub olmaq, qəbul olunmaq, bəyənilmək ehtiyacı duyuruq. Ona görə də ailə, dostlar, iş mühiti, partiya, dini icma və s. nəyə inandığına və nə dediyinə böyük təsir göstərir.
Qrupla bir olmaq istəyi müstəqil düşüncəni üstələyəndə nəticə pis olur. Qrup təsiri səni açıq faktlara qarşı kor edə, absurd iddiaları qəbul etdirə, hətta mənəvi cəhətdən yolverilməz şeyləri sırf “qrup belə düşünür” deyə dəstəkləməyə vadar edə bilər.
Konformizm və qrup düşüncəsi
Konformizm: fərqlənməmək, ətrafın narazılığına tuş gəlməmək üçün öz fikrini qrupun fikrinə uyğunlaşdırmaq.
Sosial psixologiyanın ən məşhur təcrübələrindən birini 1950-ci illərdə Solomon Asch aparıb. İştirakçılara bir kartda bir xətt, digər kartda isə müxtəlif uzunluqda üç xətt göstərilir və hansının birinciyə bərabər olduğu soruşulurdu. Tapşırıq çox sadə idi. Amma otaqdakı digər “iştirakçılar” əslində tədqiqatçının köməkçiləri idi və bilərəkdən açıq-aydın səhv cavab verirdilər. Nəticə təəccüblü oldu: əsl iştirakçıların xeyli hissəsi ən azı bir neçə dəfə öz gözünün gördüyünü inkar edib qrupun səhv cavabına qoşuldu.
Qrup düşüncəsi (groupthink) isə: Bir-birinə çox bağlı olan qrup üçün hamının eyni fikirdə olması dəlillərə düz baxmaqdan daha önəmli olur. Belə mühitdə fərqli fikir boğulur, içəridəki tənqidçi “xain” elan olunur, qrup isə qərarlarını reallıqdan qoruyan ortaq bəhanələr qurur. Bir çox korporativ böhranın və siyasi fəlakətin kökündə məhz bu dayanır.
“Biz” və “onlar”
İnsanlar sosial dünyanı instinktiv olaraq daxili qruplara (in-groups) və xarici qruplara (out-groups) bölür. Daxili qrup meyli (in-group bias) öz qrupunun üzvlərini etibarlı, ağıllı və düzgün, kənardakıları isə şübhəli, düşmən və aşağı görməyə gətirir.
“Onun bu məsələ haqqında dediklərinin hamısı yalandır, əlbəttə. Axı o, filan ölkənin vətəndaşıdır.” Burada iddialar qiymətləndirilmir, sadəcə danışanın kimliyinə görə rədd edilir.
Bu meylin həddindən artıq forması etnosentrizmdir: öz mədəniyyətinin, millətinin və ya etnik qrupunun daha üstün olduğuna tənqidsiz inam. Etnosentrik insan başqa xalqların adətlərini və fikirlərini yalnız öz ölçüləri ilə qiymətləndirir və öyrənmədən rədd edir: “Bizim ölkə dünyanın ən yaxşı ölkəsidir. Başqaları haqqında heç nə bilmirəm və bilmək də istəmirəm.”
Stereotip isə insanı mənsub olduğu qrup haqqındakı sadələşdirilmiş təsəvvürlərə əsasən qiymətləndirməkdir: “Onları bu məhəlləyə buraxmaq olmaz, onlar bizim kimi deyil.” Stereotip ona görə təhlükəlidir ki, müşahidəni və dəlili hazır zehni qəliblə əvəz edir. İnsanın real xarakteri, inancları və bacarıqları haqqında heç nə bilmədən ona bir sıra “qrup xüsusiyyətləri” yapışdırılır.
Qrup təzyiqindən doğan məntiqi səhvlər
Qrup təzyiqi siyasi debatlarda, reklamda və gündəlik söhbətlərdə konkret məntiqi səhvlər şəklində üzə çıxır.
Populyarlığa müraciət (appeal to popularity, argumentum ad populum): bir iddianın çox adam ona inandığı üçün doğru olduğunu düşünmək. “Əhalinin çoxu hökumətin işini bəyənir, xalqla mübahisə etmək olmaz.” Populyarlıqla həqiqət arasında məntiqi əlaqə yoxdur. Milyonlarla insan səhv edə bilər və tarixdə dəfələrlə səhv edib.
Ümumi təcrübəyə müraciət (appeal to common practice): bir hərəkətin geniş yayıldığı üçün düzgün olduğunu düşünmək. “Biznesdə hamı hesabatları bir az ‘bəzəyir’, bu normaldır.”
Ənənəyə müraciət (appeal to tradition): bir şeyin çoxdan mövcud olduğu üçün düzgün olduğunu düşünmək. “Bizdə həmişə belə olub, mən belə böyümüşəm.” Adətin yaşı və ya tanışlığı onun bu gün doğru və ədalətli olduğunu sübut etmir.
Rəqəmsal dövrdə qrup təsirinin yeni forması yaranıb. Sosial şəbəkə alqoritmləri sənə əsasən onsuz da razılaşdığın fikirləri göstərir. Nəticədə hər kəs öz fikirlərinin əks-sədasını eşitdiyi əks-səda otaqlarına (echo chambers) qapanır. Ətrafındakı hamı eyni şeyi deyəndə həmin fikir həm daha populyar, həm də daha doğru görünür. Halbuki sən sadəcə öz qrupunun səsini eşidirsən.
Qrup tələsinə düşməmək üçün əsas qayda
Cavab sadədir: bir iddianı qiymətləndirəndə əsas üstünlüyün həqiqətə çatmaq olmalıdır. Qrupun rahatlığı, razılığı və ya ənənələri yox, dəlil və məntiq öndə tutulmalıdır.
Bu, qrupa mənsub olmağın və ya ənənəyə hörmətin irrasional olduğu demək deyil. Sadəcə qrupun inanclarını müvəqqəti qəbul etməli və yoxlamaya açıq saxlamalısan. Həqiqi intellektual cəsarət, sübutlar qrupun səhv etdiyini göstərəndə, qrupa qarşı çıxa bilməkdir.
Dünyagörüşü maneələri: nə düşünürük?
Psixoloji amillər məlumatı necə dərk etdiyimizi idarə edirsə, ikinci qrup maneələr reallıq, həqiqət və bilik haqqında nəyə inandığımızla bağlıdır. Bu əsas inanclar dünyagörüşümüzü formalaşdırır.
Dünyagörüşü nəyin mövcud olduğunu, nəyi bilə biləcəyini və necə yaşamalı olduğunu müəyyənləşdirir. O, bütün məlumatın keçdiyi linza kimidir. Linza əyridirsə, onun arxasından baxıb çıxardığın bütün nəticələr də əyri olacaq. Müəlliflər xəbərdarlıq edir ki, həqiqət haqqında bəzi yanlış fəlsəfi nəzəriyyələr tənqidi düşüncəni tamamilə mümkünsüz edir.
Subyektiv relativizm: “Bu, sənin həqiqətindir”
Subyektiv relativizm deyir ki, həqiqət tamamilə fərdin inancından asılıdır. Bir şeyə səmimi inanırsansa, o “sənin üçün doğrudur”. Başqası inanmırsa, “onun üçün yanlışdır”.
İlk baxışda bu cəlbedici görünür: tolerant və bərabərhüquqlu səslənir, hər kəsin fikrinə eyni dəyər verir. Amma diqqətlə baxanda ciddi problemləri üzə çıxır.
Bu yanaşmanın səhvləri:
1. Hər kəs səhvsiz olur. Bir inanc sırf ona inanıldığı üçün doğrudursa, heç kim heç vaxt səhv edə bilməz. Yerin düz olduğuna səmimi inanan üçün yer həqiqətən düzdür. Bu isə bütün insan təcrübəsinə ziddir: hamımız nə vaxtsa çox əmin olduğumuz bir şeyin yanlış çıxdığını görmüşük.
2. Tənqidi düşüncə lazımsız olur. Tənqidi düşüncənin bütün mənası iddiaları yoxlamaq, dəlilləri ölçmək, doğrunu yanlışdan ayırmaqdır. İnandığın hər şey avtomatik doğrudursa, dəlil axtarmağa, arqument qurmağa ehtiyac qalmır. Subyektivizm aydın düşünməyi təşviq etmir, düşünməyi tamamilə ləğv edir.
3. Əxlaqi absurdluq. Etikaya tətbiq edəndə subyektivizm deyir ki, bir hərəkət onu bəyənən üçün düzgündür. Deməli, milyonlarla günahsız insanın məhv edilməsini düzgün sayan diktator üçün bu, “onun üçün düzgün” idi. Biz isə soyqırımın onu törədənlərin nə düşünməsindən asılı olmayaraq yanlış olduğunu bilirik. Bu səbəbdən subyektivizmi rədd etməliyik.
4. Özünü təkzib edir. Ən güclü arqument budur. Subyektivistdən soruş: “Subyektiv relativizm hər kəs üçün doğrudur, yoxsa yalnız sənin üçün?” “Hər kəs üçün” desə, obyektiv həqiqət olmadığı haqqındakı öz tezisinə zidd çıxır. “Yalnız mənim üçün” desə, başqalarının bu fikri qəbul etməsinə heç bir səbəb qalmır və yanaşma sadəcə şəxsi zövqə çevrilir.
Başqa sözlə, “heç bir iddia obyektiv olaraq doğru deyil” iddiası özü obyektiv doğrudursa, deməli ən azı bir iddia obyektiv doğrudur və yanaşma yanlışdır. Belə yanaşma özünü təkzib edən (self-refuting) deyilir.
Sosial relativizm: “Bizim cəmiyyətdə(icmada, qrupda) bu düzgündür”
Sosial relativizm həqiqətin cəmiyyətə və ya mədəniyyətə nisbi olduğunu deyir: cəmiyyət bir iddianı qəbul edirsə, o doğrudur, rədd edirsə, yanlışdır. Bunun da ciddi problemləri var.
1. Cəmiyyət səhvsiz olur. Bir cəmiyyət köləliyi, işgəncəni və ya irqi ayrı-seçkiliyi dəstəkləyirdisə, sosial relativizmə görə bunlar həmin cəmiyyət üçün düzgün idi. Yəni cəmiyyətin nə vaxtsa səhv etməsi ümumiyyətlə mümkün deyil.
2. İslahatçı paradoksu. Mənəvi həqiqəti cəmiyyətin konsensusu müəyyən edirsə, öz cəmiyyətinin normalarına qarşı çıxan hər islahatçı avtomatik olaraq səhvdir. Martin Lüter Kinq, Mahatma Qandi, qadın hüquqları uğrunda mübarizə aparanlar qəhrəman yox, “əxlaq pozucuları” sayılmalı olardı. Halbuki islahat mədəniyyətdən daha yüksək, obyektiv bir ədalət ölçüsü tələb edir.
3. Subkultura dilemması. Hər insan eyni anda bir neçə qrupa mənsubdur: ailə, universitet, etnik qrup, peşə, millət. Bu qrupların inancları çox vaxt bir-birinə ziddir. Həqiqəti qrup konsensusu müəyyən edirsə, eyni iddia eyni insan üçün eyni anda həm doğru, həm yanlış olmalıdır. Bu isə məntiqən mümkün deyil.
Fəlsəfi skeptisizm: “Heç nəyi bilmək mümkün deyil”
Relativizmin əks qütbündə fəlsəfi skeptisizm dayanır: düşündüyümüzdən çox az şey bilirik, ya da həqiqi bilik ümumiyyətlə əlçatmazdır. Skeptiklər deyir ki, hisslər aldada bilər, məntiq səhv tətbiq oluna bilər, deməli yüz faiz əminliyə heç vaxt çatmırıq və buna görə də nəyisə bildiyimizi iddia edə bilmərik.
Tənqidi düşüncə buna bilik ilə əminlik arasındakı fərqlə cavab verir. Bilik mütləq, riyazi əminlik tələb etmir. Tələb etsəydi, dünya, tarix və elm haqqında demək olar ki, heç nə bilməzdik.
Tənqidi düşüncə ağlabatan şübhə (reasonable doubt) prinsipi ilə işləyir. İddia güclü dəlillər və məntiqi əsaslandırma ilə dəstəklənirsə və ona şübhə etmək üçün yaxşı səbəb yoxdursa, onu bildiyini deməkdə haqlısan, hətta nəzəri olaraq şübhə mümkün olsa belə.
Beləliklə, tənqidi düşüncə iki uçurum arasından keçən yoldur. Bir tərəfdə hər inancı doğru elan edən relativizm, o biri tərəfdə heç bir inanca haqq verməyən skeptisizm. Ortadakı yol isə inamı dəlilə mütənasib etməkdir.
Növbəti hissədə media və reklama tənqidi baxışdan, nəyə inanmalı olduğumuzdan və dəlillərin necə qiymətləndirildiyindən danışacağıq.
Yazını sona qədər oxumusansa, əvvəla, təşəkkür edirəm. Yazı haqqında fikirlərini, rəylərini teleqram kanalımda bölüşsən sevinərəm. Bəzən bu yazıları heç kimin oxumadığını düşünüb həvəsdən düşürəm.
Məni həvəsləndirməkdən çəkinmə : https://t.me/vragac
👏🏻