Bu günlərdə internetdə bir foto məşhurlaşıb , əlində çubuqla bir neçə nəfər bir amerikalı əsgəri əsir götürür. Həm gülməli, həm də biraz maraqlı bir hadisədir.

Müharibələrin, gündəmin yaratdığı stres və qayğıdan qaçmaq üçün ən asan və passiv üsul olan kino izləməyi seçirəm. Onsuz da hər tərəfdən üstümə axan informasiya selinin, xəbər axınının ağırlığı ilə heç nə edə bilmirəm.

Uzun sözün qısası, çox köhnə olan “Meymunlar Planeti” seriyasını yenidən izləməyə başlamışam. Bu filmlərin birində Sezar adlı meymun öz dəstəsini toplayaraq insanlara qarşı bir üsyan başladır və meymunlar əllərində çubuq, balta ilə insanlara qarşı vuruşur. İnternetdəki o fotonu görəndə həmin səhnəni xatırladım.

Biz yüksək texnologiya ilə uşaqları və gücsüzləri öldürməkdə ustayıq. Düşünə bilən varlıqlar olaraq özümüzü təkamülün zirvəsində saysaq da, yeri gələndə “öldürmək təbiətin qanunudur” deyirik. Güclülər zəifi, yüksək texnologiyalılar isə çubuqluları.

Bir qədər doğru olduğunu bilsəm də, içimdəki insanlığa olan həyasız ümidi öldürə bilmirdim. Vəhşiliklə yanaşı içimizdə mərhəmət, sevgi, qayğı da daşıyırıq. Bu mərhəmət qırıntılarını tamamilə vəhşiliyə qurban verməməliyik, verməməliydik, verə bilmərik.

İnsanlığa (toplu olaraq) qarşı ümidimi çoxdan itirmişəm. Heç nə yaxşıya doğru getmir, getməyəcək də. Həm bir-birimizi qırırıq, həm də yaşadığımız təbiəti. Texnologiyamız, elmimiz yüksək səviyyədə olsa da biz hələ də primitiv meymunlarıq, öz vəhşi arzularına, ölümə, dağıtmağa meyilli “ağıllı” varlıqlarıq.

Süni intellektin ağıllanıb dünyanı ələ keçirəcəyindən, bizi məhv edəcəyindən qorxuruq, halbuki özümüz bu dünya üçün, təbiət və digər canlılar üçün elə süni intellektdən daha dəhşətliyik. Məhv edirik, tükədirik, gözəl və təmiz olan hər şeyi yox edirik.

İnsan dəyişməyəcək, ütopiyalar həmişə xəyallarda qalacaq. Bizi idarə edən bir qrup güclü meymun bizi həmişə uçuruma aparacaq.

Üçüncü filmin son səhnəsində meymunla insanın təxminən belə bir dialoqu olur:

- Sezar, işləri daha da pisləşdirmə.

- Bundan daha da pis ola bilərmi?

Bu səhnə üzümə dəymiş bir sillə qədər təsirli idi. Bir qrup ağıllı, güclü, varlı meymunun kef çəkdiyi; qalan zavallı meymunların isə dayanmadan işləyib onlara xidmət etdiyi, heç vaxt gerçəkləşməyəcək xəyallarla könüllü köləyə çevrildiyi bu sistem, bundan daha da pis ola bilərmi?

Ümid yox olub.

Bəşəriyyətin gələcəyinə ümid yoxdur. Təbiətin, planetimizin gələcəyinə ümid yoxdur. Vəhşi meymundan mərhəmətli meymuna keçəcəyimizə ümid yoxdur. Sistemdən çıxa biləcəyimizə ümid yoxdur. Nəyinsə dəyişəcəyinə ümid yoxdur. Nəyisə dəyişdirə biləcəyimizə nə ümidimiz, nə də gücümüz var. Biz çubuqlular bu zibillikdə sağ qalmağa çalışan meymundan başqa bir şey deyilik.

İçimizdəki mərhəməti öldürdülər. İçimizdəki vəhşiyə tabe olduq. Qaranlıq qalib gəldi. Aydınlıq isə öləziyən bir şam kimi sönməkdə davam edir.

Göydən bombaların yağdığını görən körpələrin gözündə öldü bütün insanlıq. Öz qanında boğulan günahsızlarla birlikdə öldü insanlıq.

Kənardan özümüzə baxa bilsəydik, bir qrup meymunun bir-birini necə qırdığını görüb acı bir təbəssümlə başımızı bulayardıq.

Bu xaosda sağ qalmaq üçün edə biləcəyim tək şey üç meymuna tabe olmaqdır.

Görmürəm. Eşitmirəm. Danışmıram.

Başqa seçimim yoxdur. Gördüklərim məni məhv etməsin, eşitdiklərim mənim axırıma çıxmasın, demək istədiklərimin ağırlığı altında əzilməyim deyə üç meymuna tabe olmalıyam. Normal yaşaya bilmək üçün başqa çarə görmürəm.

Sezarın dediklərinə sonuna qədər qatılıram.

Sonda bizdən geriyə radioaktiv toz buludu ilə örtülmüş, həyatın mümkün olmadığı bir planet qalacaq. Bizə milyon il uzaqdan baxan başqa canlılar (ümid edirəm ki, onlar meymun deyillər) bu toz buludunun altında bir vaxtlar mədəniyyət olduğunu düşünəcəklər. Zəngin mədəniyyət, inkişaf etmiş, yüksək intellektli canlılar. Və onlar heç vaxt başa düşməyəcəklər ki, bu planeti necə məhv etdik.

Biz kainatda bir toz dənəsi idik, bundan sonra da radioaktiv toz dənəsi olaraq da qalacağıq. Kainat tarixində heç bir izi olmayan, acgözlükdən, vəhşilikdən başqa heç nəyi bacarmayan balaca meymunlar...

Hələ də anlamıram, bu qədər kiçik ikən bu qədər böyük vəhşilikləri necə törədirik?

Sezarın çıxışından:

Where there is fire, there is smoke. And, in that smoke, from this day forward, my people will crouch and conspire and plot and plan for the inevitable day of man’s downfall — the day when he finally and self-destructively turns his weapons against his own kind. The day of the writing in the sky, when your cities lie buried under radioactive rubble, when the sea is a dead sea and the land is a wasteland out of which I will lead my people from their captivity. And we shall build our own cities in which there will be no place for humans except to serve our ends. And we shall found our own armies, our own religion, our own dynasty. And that day is upon you... now!

Od olan yerdə tüstü olar. Və o tüstünün içində, bu gündən etibarən, xalqım gizlənəcək, fikirləşəcək, plan quracaq, insanın qaçılmaz süqut günü üçün. O gün ki, o nəhayət öz silahlarını öz növünə qarşı çevirəcək, özünü məhv edəcək. Göydə yazının göründüyü o gün, şəhərləriniz radioaktiv xarabalıqların altında qaldığında, dəniz ölü dənizə, torpaq isə çöllüyə çevrildikdə ,mən xalqımı əsirlikdən çıxarıb apararacam. Biz özümüzün şəhərlərini quracağıq, şəhərlər ki, orada insanlara yalnız bizə xidmət etmək üçün yer olacaq. Öz ordularımızı, öz dinimizi, öz irsimizi quracağıq. Və o gün artıq gəlib çatıb... indi!

Uşaq dünyaya gətirmək öz fərdi həyatından vaz keçib, səndən tamamilə asılı olan bir insana ən az 15-20 il vaxtını və pulunu sərf etməkdir (və ya ömrünü onunla bölüşmək). Bu seçim əvvəllər təbii bir proses olduğu üçün, insanların fərdiyyətçilikdən daha çox kollektiv şüurda olmasına görə həmişə işə yarayırdı. Dövrümüzdə isə hər kəs fərdiyyətçiliyə meyl edir. Hər kəs öz həyatını özü istədiyi kimi, özü üçün yaşamağı seçir.

Əvvəllər bir ailədə bir neçə nəsil eyni anda birlikdə yaşayırdısa (nənə-baba, valideynlər və uşaqlar, gənclər), artıq hər kəs müstəqil formada bir-birindən ayrı yaşamaq istəyir. Adət-ənənələri nəsildən nəsilə ötürmək məsuliyyətini heç kim daşımır. Sırf doğulduğu yerin adətlərinə tabe olmaq istəmir.

Digər tərəfdən, nə qədər çox inkişaf etsək də bir ömür dayanmadan maaşlı işdə işləsə də özünə bir ev ala bilməyən, il boyu çalışıb bir həftə istirahət edə bilməyən insanlar davamlı olaraq stress və qayğı yaşayır. Bütün bunlarla yanaşı övlad dünyaya gətirmək bu qayğıları iki qat artırır. Bu cür maddi çətinliklər də övlad sayını ya azaldır, ya da tamamilə bitirir.

İnternetdə antinatalizm haqqında axtaranda köhnələri çıxsaq hazırda yaşayan Benatar ilə qarşılaşacaqsınız. İş burasındadır ki, antinatalizmdən danışan hamı nəzəriyyədən o tərəfə keçmir. Praktiki nümunələr gətirmək bütün nəzəriyyədən, fəlsəfədən daha təsirli olur adətən. TikTok-da Kelley Daring adlı bir nəfər səhifə açıb və insanlardan anonim formada mesajlar alır, sonra da kamera qarşısında onları səsləndirir. Videolarını iki qrupa bölüb: peşman valideynlər və peşman evli qadınlar.

Övlad sahibi olan kimdən soruşsanız deyəcək ki, hər şey əladır, peşman deyiləm. Çünki uşaq dünyaya gətirmək geri dönüşü olmayan bir seçimdir və heç kim açıq-açığa peşman olduğunu dilə gətirə bilmir. Anonim olanda isə hamının ürəyi açılır. Videoların bir neçəsinə baxmışam. Burdakı söhbət övlada baxmağın çətinliyi və s. deyil. Aralarında atalar olsa da çoxluq analardır. Övladını emosional olaraq sevə bilməyənlər, uşağa görə öz həyatından, xəyallarından vaz keçənlər, karyerasını atanlar və s.

Milyonlarla insan da bu videoları izləyir, şərhlərdə öz təcrübələrini bölüşür. Məncə bu xanımı antinatalizmin ən güclü təbliğatçısı saymaq olar. Benatarın tvitterdə cəmi 2500 izləyicisi var, amma Kelley xanımın hər videosu milyonlarla izlənmə alır.

Keçək əsas arqumentlər və onlara qarşı çıxan əks arqumentlərə.

Asimmetriya arqumenti

Mövcud olmaqla heç vaxt mövcud olmamaq arasında asimmetrik bir balans pozulması var. Aşağıdakı ifadələrdə sevgi, xoşbəxtlik, sevinc və ümumiyyətlə yaxşı şeylər “zövq” sözü ilə əvəz olunur. Xəstəliklər, əzab-əziyyət, mənəvi ağrılar, depressiya, zədələr, qəzalar və s. isə “ağrı” sözü ilə əvəz olunur.

Mövcudluq zamanı:

• Zövq (həzz) almaq yaxşı şeydir.

• Ağrı (əzab) hiss etmək pis bir şeydir.

Mövcud olmayan zaman:

• Ağrının olmaması yaxşıdır.

• Zövqün olmaması pis deyil.

Sadələşdirsək, dünyaya bir uşaq gətirdiyiniz zaman onun çəkəcəyi çoxlu fiziki (xəstəliklər, müharibələr, qəzalar, cinayətlər və s.) və mənəvi əzablar (ayrılıqlar, sevdiyi insanların ölməsi, əzab çəkən başqa insanlara empatiya etməsi, öləcəyini bilməsinin gətirdiyi qayğı pozğunluğu, psixoloji pozuntular və s.) o adamın yaşayacağı zövqlərin, həzzlərin yanında daha çoxdur.

Siz bir insanı dünyaya gətirəndə onun bütün bu əzablara məruz qalmasına səbəb olursunuz. Bu əzabların qarşılığında həzz alsa belə, bu uşaq heç doğulmasaydı heç bir əzab çəkməyəcəkdi (yaxşı), heç bir zövq təcrübə etməyəcəkdi (pis deyil).

Bu asimmetrik balans bizə deyir ki, dünyaya uşaq gətirməməliyik. Üstəlik təkcə bir uşaq üçün yox, o uşağın da dünyaya gətirəcəyi uşaqlar, bütöv bir nəsilin çəkəcəyi əzabların hamısının başlanğıcı (məsuliyəti) bizdədir. Buna dəyərmi?

Asimmetriya arqumentə əks arqument

İki əks arqumentdən bəhs edək.

Birinci əks arqument: Bu arqumentə görə insanların həyatını davam etdirmək də məntiqə uyğun deyil. Amma antinatalistlər deyir ki, onsuz da dünyaya gəlmiş bir insan öz həyatına davam etməlidir, sadəcə çoxalmağı dayandırmalıdır. Halbuki bir insan yaşamağa davam etdikcə çəkə biləcəyi ağrılar da davam edir. Bu arqument doğulmamış insan həyatı ilə yaşayan insan həyatı arasında ikili standart göstərir.

İkinci əks arqument: Hələ mövcud olmayan bir insan üçün ağrının yoxluğu yaxşıdır iddiası səhvdir. Çünki hələ doğulmamış biri üçün yaxşı və pis anlayışı yoxdur, ona görə də bu asimmetrik arqument başdan xətalıdır.

Mövcud olan insan üçün ağrı pisdir, zövq yaxşıdır. Mövcud olmayan insan üçün ağrının yoxluğu (nə pisdir, nə də yaxşı), zövqün yoxluğu (nə pisdir, nə də yaxşı). Dolayısı ilə bu arqumentin yanlış olduğunu iddia edir bu əks arqument.

Stoiklər də bu arqumentə əks cavab verərdi ki, zövq və ağrı bizim hadisələrə qarşı olan baxışımızdan asılıdır. Bəzi insanlar başına gələn ağrıları da necəsə zövq aldıqları bir öyrənmə və s. kimi görə bilir.

Üstəlik bu arqument pessimist yanaşaraq sadəcə pis şeylərə fokuslanır. Halbuki gün ərzində aldığımız təmiz hava, yediyimiz yemək, gördüyümüz bir insan da bizə qısa sevinclər, zövqlər yaşadır. Bu zövqlərin toplamı ağrılardan az deyil.

Bizim həyatımız sadəcə zövq və ya ağrı üzərinə qurulmayıb, biz gündəlik həyatımızı sırf zövq üzərinə də qurmuruq. Yəni öz həyatımızı zövq və ya ağrı pəncərəsindən dəyərləndirmirikə, niyə dünyaya gələcək olan bir uşaq üçün bu cür düşünək?

Məsələn, öz ailəsini qorumaq üçün həyatını fəda edən bir insan ağrını, ölümü seçir və buna görə heç peşiman da olmur. Bu zaman o insanın həyatı daha ağrılı olsa da özü üçün daha mənalı olur. Sırf həzz yönümlü həyat yaşamaq bizi sırf hedonist edərdi.

Yalançı sevinc (Deluded Gladness)

Biz keçmiş haqqında düşünərkən sadəcə yaxşı şeyləri xatırlayırıq və çəkdiyimiz əziyyətləri isə kiçiltməyə meylliyik, bu gələcəyə olan baxışımıza da təsir edir. Yəni biz keçmişi və gələcəyi olduğundan çox daha yaxşı təsəvvür edirik, buna görə də bir həyatın, yaşamağın, bir uşağın dünyaya gəlməsinə pozitiv baxırıq. Əslində isə hamı (demək olar ki) pis bir həyat yaşayır və davamlı ağrı-əzab çəkir.

Əks arqument: İnsan sadəcə bədbin olarkən keçmiş və gələcəyi bədbin, xoşbəxt olarkən də xoşbəxt formada təsəvvür edir. Bütün bu ağrılara baxmayaraq insanlar mövcudluqdan və yaşamaqdan məmnundurlar. Həyatı ağrılarla dolu bir insan bu yaşadıqlarından məmnun ola bilər.

İntihar arqumenti

Antinatalizm qarşı deyilən maraqlı iddialardan biri isə intihardır. Əgər yaşamaq bu qədər əzablı və mənasızdırsa, niyə insanlar intihar etməsin?

Antinatalistlər buna cavab olaraq deyirlər ki, intihar ağrını daha da artırmaqdır, çünki ətrafınızdakı insanlar sizə görə əziyyət çəkəcək. Halbuki bütün insanlar eyni anda intihar etsə, heç kim əzab çəkməyəcək və belə insan irqi tamamilə məhv olacaq. Antinatalizmin bu arqumentidir ki, kifayət qədər zəif arqumentdir.

Cinsiyyətçilik problemi

Antinatalistlərə qarşı gətirilən digər bir əks arqument isə cinsiyyətçiliklə bağlıdır. Əgər antinatalizmi hamı qəbul etsə və uşaq dünyaya gətirmək qadağan olunarsa və ya uşaq dünyaya gətirməyə pis baxılarsa, səhvliklə və ya istəyərək hamilə qalan qadınlar zorakılığa məruz qalacaq. Uşaq dünyaya gətirmək bir qadının hüququ ikən bu hüquq əlindən alınacaq.

Nəzəri razılıq arqumenti

Uşaq dünyaya gətirərkən uşağın razılığı alınmır. Biz fərz edirik ki, uşaq dünyaya gələcək və gəlmək yaxşı şeydir. Üstəlik uşaq doğulduğu üçün buna razılıq da verəcək.

Burda iki cür nəzəri razılıq yanaşması var:

Nəzəri razılıq: Yol kənarında aşmış və yanmaqda olan bir maşın görürsünüz, birazdan maşın partlayacaq və ya adam yanaraq ölə bilər. Tək çarə adamı dartıb ordan çıxarmaqdır, amma bu zaman maşının altında qalmış qolunu sındırmalı olacaqsınız. Bu situasiyada oturub bu adamdan razılıq almaq əvəzinə qolunu qırmaq naminə adamı ordan xilas edirsiniz (fərz edirsiniz ki, həmin adam yaşamaq naminə buna razılıq verərdi).

Pure benefit: Bir adada yaşayan bir qrup insanın həyatını yaxşılaşdırmaq üçün yuxarıdan onlara qızıl paylayacaqsınız. Bilirsiniz ki, yuxarıdan atdığınız bu metal onlara fiziki zədələr verəcək, biraz yaralanacaqlar, amma nəticədə həyatları yaxşılaşacaq.

Birinci şərtdə adamı ölümdən xilas etdiyiniz üçün nəzəri razılıq qəbul olunur, amma ikincində isə insanlar pis-yaxşı yaşayırdılar, sizin onlara razılıq almadan cüzi bir fiziki zərər qarşılığında yaxşılıq etməyiniz isə sayılmır.

Benatar (antinatalistlər) deyir ki, uşaq dünyaya gətirmək ikinci versiyaya uyğundur. Uşaq dünyaya gəlməsə də olardı. Hamı nə bahasına olursa olsun dünyaya gəlməyi seçməz və biz onun razılığı olmadan onun əvəzinə bu seçimi etməməliyik.

Əks arqument

Pro-natalistlər deyir ki, yaşamağın yaxşı bir şey olduğunu düşündüyümüz üçün pure benefit yanaşmasını etmək olar. Bəzən valideynlər uşaqları üçün daha yaxşı olan şeyləri seçirlər (bu şeylərin yoxluğu onlara ziyan vurmasa da). Üstəlik mövcud olmayan bir fərdin hüquqlarından danışmaq da absurddur. Özü mövcud olmayan insanın hüquqları da mövcud deyil. Yəni razılıq haqqının olması üçün ortada bir uşaq (insan) olmalıdır.

Mizantropik arqumentlər

Bu arqument isə fərdin özünə yox, doğulan uşağın digər insanlara, heyvanlara və təbiətə vurduğu zərərdən bəhs edir.

• Hər bir insan başqa insanlara ziyan vurmaq, qətlə yetirmək, işgəncə vermək, soyqırım etmək, dava etmək, müharibə başlatmaq və s. kimi təhlükəli davranışlara meyillidir. Uşaq dünyaya gətirmək sizin bu pisliklərin ehtimalına da göz yummağınızı göstərir.

• Hər bir fərd üçün süni formada çoxaldılan heyvanlar, kəsilərkən bu heyvanların çəkdikləri əziyyətlərə də siz səbəb olursunuz. Yəni bir uşağın doğulması digər canlılara da pis təsir edir.

• Ətraf mühitə vurulan ziyan. Hər bir uşaq üçün illik təbiətə 60 tondan çox karbondioksid qazı buraxılır. Onsuz da iqlim böhranı yaşadığımız bu dönəmdə yeni uşaq dünyaya gətirmək ətraf mühitə vurulan ziyanı da artırır.

Qısaca digər arqumentlər

• Fərdlər olaraq bizim yaxşılıq etmək kimi borcumuz yoxdur, amma pisliyin qarşısını almaq borcumuz var. Hər insan həyatında pislik var, ona görə uşaq dünyaya gətirməmək bunun qarşısını alır. Üstəlik doğulmayan uşağı qurban da saymaq olmaz, çünki mövcud deyil (no victim argument).

• İstismar arqumenti: Burda bir insanın uşaqlığı və yetkinliyini ayırırlar. Uşaqlar danışmağı, düşünməyi, qərar verməyi bacarmırlar. Yeni doğulan bir uşağın həyatı əzab-əziyyətdən ibarətdir (qulaq ağrısı, aclıq üçün ağlamaq, diş ağrısı və s.). Uşaqlıqdakı insan ilə yetkin insan əslində eyni insan deyil. Deməli biz böyüyərkən öz uşaqlığımızı istismar edirik. Biz insan irqini davam etdirmək üçün uşaqları istismar edirik.

Əks arqumentlərin bəziləri

• Uşaq dünyaya gətirmək fərdlərin həyatını daha mənalı edir. Ailə, uşaqlar, valideynlər ilə qurulan bağlar həm fərdi, həm də cəmiyyəti daha mənalı bir həyata sövq edir.

Telegramda izləmək üçün: https://t.me/tunaynovruz

Daha detallı oxumaq istəyənlər üçün bəzi resurslar:

• https://philosophybreak.com/articles/antinatalism-david-benatar-asymmetry-argument-for-why-its-wrong-to-have-children/

• https://archive.org/details/david-benatar-better-never-to-have-been-the-harm-of-coming-into-existence-oxford/page/1/mode/2up

• https://www.richardcarrier.info/archives/21734

• https://iep.utm.edu/anti-natalism/

• https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47154287

Birinci səbəb: Sürətin artması

Artıq hər şey sürətlənib, xüsusilə informasiya və gündəm. Sürətlənmək isə diqqətimizin daha tez yayınmasına səbəb olur. Bu həm kollektiv formada, həm də fərdi formada dəyişib. Məsələn, Twitter platformasında 2013-cü ildə bir mövzunun gündəmdə qalma müddəti 16 saat idi isə, cəmi üç il sonra bu müddət 10 saata düşüb. Kollektiv olaraq uzunmüddətli bir problemə, aktual bir məsələyə fokuslana bilmirik. Gündəm çox tez dəyişdiyi üçün, bizim diqqətimiz yayınır və kütləvi formada problemləri həll edə bilmirik.

Eyni sürət kitablarda da özünü göstərir. Eyni mövzudan bəhs edən kitabların sayı zamanla azalır, çünki mövzu aktuallığını itirir. Məlumatın bu qədər sürətlə artması və beynimizin həddindən çox informasiyaya məruz qalması diqqət bacarığımızı azaldır. İnsanlar daha sürətlə danışır, sürətli yeriyir və daha sürətli yaşayır. Hamı harasa tələsir sanki. Bu tələskənlik bizim diqqətimizi azaldır. Hansısa mövzuya fokuslanmaq üçün biraz yavaşlamalıyıq.

Sürətli oxuma və məlumata daha tez çatma istəyi də diqqətimizi azaldır. Bu yazını oxuyursunuzsa, böyük ehtimalla kitabı oxumayacaqsınız, çünki kitabın özəti sizə kitabdakı əsas mövzuları çatdırır. Biz artıq öyrənməni də sürətləndiririk. Sürətli oxuma kursları, məşqlər sırf bu qabiliyyəti artırmaq üçündür. Əslində isə beynimizin öyrənmə sürəti buna çatmır. Bir şeyi öyrənmək üçün tələsmək yox, yavaşlamaq, o mövzunu həzm etmək lazımdır.

Multitaskinq (eyni anda bir neçə iş görmə)

Bu ifadə əslində kompüterlərə aid olsa da, insanlar da özlərini maşın kimi aparmağa, eyni anda bir neçə iş görməyə çalışırlar. Araşdırmalar göstərir ki, multitaskinq əslində bizim diqqətimizi azaldır, beynimizi yorur və öyrənməmizi yavaşladır. Eyni anda bir neçə iş görmək bizə məhsuldar hiss etdirsə də, əslində əks təsir edir. Diqqətimizi tez-tez fərqli mövzulara dəyişmək beyni yorur və bu dəyişiklik (context switching) öyrənməyə mane olur.

Tez-tez mövzu dəyişmək beynimizin enerjisini mövzunun özünə yox, mövzudan mövzuya keçidə sərf edir. Buna “creativity drain” (kreativlik sızması) da deyirlər. Multitaskinq həm də beynimizdə eyni anda çoxlu səs-küy deməkdir, qarışıqlıq deməkdir. Diqqətimizin bir neçə yerə paylanması deməkdir. Araşdırma göstərir ki, səs-küylü sinifdə olan uşaqlar, sakit sinifdə olan uşaqlara görə daha çox diqqət yayınmasına məruz qalır. Odur ki, beyninizi çox səs-küyə, eyni anda çoxlu işə məruz qoymayın.

Burada bir əlavə edim ki, Pomodoro texnikası sizə 25 dəqiqəlik çalışma periodları təklif edirsə, bunu həmişə tətbiq etməyin. Çünki beynimizin bir mövzuya adaptasiya olması bəzən 20 dəqiqə çəkir və siz mövzuya yenicə fokuslanmış ikən fasilə verəndə beyninizin yenidən o səviyyəyə qayıtması xeyli vaxt və enerji alır. Ona görə də çalışmalarınızı daha uzun saxlaya bilərsiniz.

İkinci səbəb: Axın (flow) halında olmanın azalması

Axın halı nədir? İnsanlar sevdikləri bir işi görəndə, bir idmanla məşğul olanda və ya hansısa fəaliyyətlə məşğul olanda zamanın necə keçdiyini unudur, ətraf dünya ilə əlaqəsi qopur və özünü tamamilə o işə həsr edir. Bax bu, zamanın itməsi, o işə qapılıb getməyə Mihaly Ç. axında olma halı deyir.

Müəllif iddia edir ki, bizim axın halına keçməmizə mane olan ətraf mühitdən gələn çoxlu diqqət yayındıran işlər var. Məhz bu siqnallar bizə axın halında olmağa mane olur. Əlavə bir orqanımıza çevrilən telefonlar yanımızda olmayanda belə özümüzü bölməyə o qədər alışdırmışıq ki, heç bir bildiriş, xarici təsir olmasa da, daxildən özümüz-özümüzü interrupt (bölmək, yarıda kəsmək) edirik.

Əgər biz diqqətimizi pozan şeyləri bir kənara qoya bilsək, yaranan boşluğu axın halı ilə doldura bilərik. Beləcə bir məqsəd təyin edib tamamilə özümüzü ona həsr edə bilərik. Əgər bu boşluğu dolduracaq nəsə etməsək, əvvəlki vərdişlərə geri dönəcəyik.

Üçüncü səbəb: Fiziki və zehni yorğunluq

Yuxudan oyanandan günün sonuna qədər özümüzü yorğun hiss edirik, həm fiziki olaraq həm də zehni olaraq. Bunun əsas səbəblərindən biri də yuxusuzluq epidemiyasıdır. Artıq heç kim lazımi qədər yuxu yatmır. Normal insan üçün yuxu saatı 7-8 saat olmalı ikən 5-6 saata düşüb. Bu yuxusuzluq zehnimizin diqqət və öyrənmə bacarığını aşağı salır, fiziki olaraq həmişə özümüzü yorğun hiss edirik. Araşdırma göstərir ki, uzun müddət yuxusuzluq çəkən adam (yəni 6 saat və ya daha az yatan) içkili bir insan qədər diqqətsiz olur.

İronik olaraq, insanlar yuxusuzluqdan əziyyət çəksə də, yuxuya getməkdə də problem yaşayır və dərmanlar qəbul edirlər (melatonin və s.). Bu cür hormonal dərmanlar isə beynimizə birbaşa mənfi təsir edir.

Yuxu mövzusunda yazdığım daha detallı bir bloq yazısını burdan oxuya bilərsiniz: blog.tunay.me/p/yuxu

Yaxşı yuxu üçün nə etməli:

• Yatmazdan ən az 2 saat əvvəl telefon, TV və ya hansısa ekrana baxmamalı. İmkan çatırsa işığı zəiflətməli, beləcə beynimiz yuxu rejiminə hazırlaşır.

• Otaq temperaturunu yatan zaman aşağı salmaq, daha sərin otaq, daha yaxşı yuxu deməkdir.

• Yuxudan oyanandan sonra təbii gün işığına məruz qalmaq, ən az 10 dəqiqə gəzmək.

• Yatmazdan ən az 2-3 saat əvvəl heç nə yeməmək və s.

Əslində bütün bunlar bildiyimiz sadə, hətta banal şeylərdir. İş burasındadır ki, bu sadə şeyləri hamımız bilirik, amma necəsə əməl edə bilmirik. Nə etməli olduğumuzu bilirik, amma necə hiss etdiyimiz və davrandığımız tamam başqadır.

Dördüncü səbəb: Gəzən zehnin bölünməsi (wandering mind)

Adətən heç bir iş görməyəndə ağlımıza çox fərqli şeylər gəlir. Hansısa bir hadisə yadımıza düşür, sonra ordan başqa birinə keçirik və sanki zehnimiz fərqli mövzular arasında durmadan gəzir. Buna elmi dildə beynin “Default Network Mode”-u deyirlər və ya digər adı ilə gəzən beyin halı. Yəni heç bir iş görməyəndə beynimizin keçdiyi hal. İlk baxışda bu hal yorucu və diqqət yayınması kimi görünsə də, araşdırmalar göstərir ki, DMN beynimizin öyrənməsi üçün çox lazımlı bir haldır. Beynimiz öyrəndiyi məlumatlar arasında əlaqəni məhz bu proses vaxtı möhkəmləndirir (yuxu da öyrənmə üçün vacib amildir).

Fikir vermisinizsə, bəzən uzun müddət cavab axtardığımız bir sualı və ya bir hadisəni çöldə gəzərkən və ya diqqətsiz bir iş görərkən xatırlayırıq. Məhz bu, gəzən zehnin faydasıdır. Odur ki, zehninizə boş qalmaq imkanı verin. Parka gəzməyə gedərkən telefonunuzu evdə qoyun ki, gəzən zehniniz bölünməsin.

Beşinci səbəb: Texnologiya (şirkətləri)

Diqqət pozulması epidemiyasının başlıca səbəblərindən biri məhz telefon, sosial media asılılığıdır. Facebook, Instagram, Google kimi şirkətlərin çalışdığı tək məqsəd var: sizin diqqətinizi çəkmək və onların proqramlarında daha çox vaxt keçirməyiniz. Bu proqramlarda daha çox vaxt keçirdikcə daha çox reklama məruz qalırsınız və onların cibi dolur. Buna diqqət sənayesi deyirlər. Dünyanın ən varlı adamlarının cibi sizin diqqətinizlə dolur.

İşin ironik tərəfi odur ki, bu şirkətlərin sahibləri öz uşaqlarına telefonları və bu proqramları qadağan edir, heç özləri daimi olaraq bunu işlətmirlər. Facebook-da yüzlərlə mühəndis, elm insanı dayanmadan düşünürlər ki, sizi öz saytlarında bir neçə saniyə daha artıq necə saxlamaq olar. Əslində siz telefona baxmamağa çalışanda mübarizə apardığınız şey sadə bir telefon deyil, sizin mübarizə apardığınız yüzlərlə mühəndisdir, böyük bir ordudur.

Sonsuz skroll - telefonda yuxarıdan aşağı sürüşdürdükcə məzmunun bitməməsi, hər zaman sizə göstərəcəkləri bir video və ya şəkil mütləq var.

Voodoo - bu şirkətlərin alqoritmləri sizin xarakterinizin bir kopiyasını öz serverlərində saxlayır. Sizin baxdığınız, bəyəndiyiniz, şərh yazdığınız, paylaşdığınız hər şeyi təhlil edərək sizə oxşatmağa çalışdıqları virtual bir insandır voodoo. Bu alqoritm (voodoo) o qədər yaxşı işləyir ki, sizin nə almaq istəyəcəyinizi, hansı siyasi mövqedə olduğunuzu, hansı restorana getdiyinizi bilir. Beləcə bunun köməyi ilə sizə reklam göstərə bilir və ya zəif nöqtənizi bilərək sizi manipulyasiya edə bilirlər.

Negativity bias: İnsanlar təhlükəyə, neqativ hadisəyə daha çox diqqət edir, çünki bu bizim sağ qalmaq instinktimizdir. Bunu başa düşən alqoritmlər sizi daha çox öz platformalarında saxlamaq üçün neqativ məzmunlara məruz qoyur. Siz təsadüfən bir dənə neqativ xəbər və ya videoya baxanda davamlı olaraq sizə bu cür məzmun göstərir. Bu da insanları həm aqressiv, stresli hala çevirir, həm də platformada daha çox saxlayır. Araşdırma göstərir ki, YouTube-un alqoritmləri insanları sırf neqativ məzmunlara yönləndirərək qütbləşdirir və yorur. Təəssüf ki, bunu təkcə alqoritm yox, məzmun yaradan insanlar da bildiyi üçün, sizin diqqətinizi çəkmək məqsədi ilə daha çox neqativ məzmun paylaşır.

Müəllif Braziliya və bir neçə ölkədə siyasətçilərin bu alqoritmlər vasitəsilə insanları manipulyasiya edərək hakimiyyətə gəlməsindən də bəhs edir. Başlanğıcda insanları maarifləndirmək məqsədi daşıyan bu texnologiyalar indi əksini edir, insanları yalnızlaşdırır və qütbləşdirir. Sırf pul qazanmaq, insanların zamanını, həyatını, diqqətini oğurlamaq bahasına pul qazanırlar. Əslində həyatımızı asanlaşdırmaq üçün təqdim olunan bu proqramlar əksinə həyatımızı çətinləşdirir. Bizi olmaq istəmədiyimiz bir insana çevirir.

Qəddar optimizm (və victim blaming)

Müəllif deyir ki, minlərlə mühəndis bizi telefondan asılı hala salmağa çalışarkən bu şirkətlərin təklif etdiyi bir həll var. İstifadəçilər bildirişləri bağlasın, telefonu az işlətsin. Vəssalam.

Bu qəddar optimizm adlanır. Yəni bu qədər səhv edə bilmənin, diqqətin yayına bilməsi ehtimalının içində yalançı optimizmlə düşünmək olmaz ki, insan özü istəsə bildirişləri bağlayar.

Victim blaming - sən problemlisən, sənin iradən zəifdir, istəsən telefonu kənara qoya bilərsən, səndə ADHD var və s. kimi ifadələrlə fərdlərin özlərini günahkar hiss etməsinə səbəb olmaqdır. Hər insan saatlarla Instagram-da vaxt keçirəndə günahlandırdığı tək adam özü olur. Özünü zəif hiss edir. Halbuki bu problem sistemdə olan problemdir. Hər kəs bizim diqqətimizi oğurlamağa çalışarkən bizim bu mübarizədə tez-tez məğlub olmağımız bizim gücsüzlüyümüz deyil.

Digər səbəblər

Stress və ayıqlığın artması (vigilance) - Bu hissədə stresin artmasının diqqət pozulmasına təsirindən danışır. Modern insanın stres səviyyəsinin daim yüksək olmasından bəhs edir.

Qidaların keyfiyyətinin pisləşməsi - Şəkərin qidalarımızda artması, emal olunmuş məhsulların çoxalması, uşaqlıqdan bəri keyfiyyətsiz qidalanmağımız beynimizin diqqət qabiliyyətini azaldır. Yuxarı qalan qan şəkəri bizi həmişə yuxulu və yorğun hiss etdirir.

Davamlı oxumanın çöküşü - Artıq insanlar kitab yox, qısa tvitlər oxuyur. Davamlı olaraq yox, ayda-ildə bir dəfə kitab oxuyur. 2011-ci ildən bəri hər il çap olunan kitablar azalır. Ortalama insan gün ərzində 10 dəqiqə kitab oxuyursa, 5 saat telefonuna baxır. Davamlı oxuma azaldığı üçün diqqət qabiliyyətimiz də azalır. Sosial mediada beynimizə verdiyimiz məzmunlar nədirsə, beynimiz də o formaya düşür. Bir-birinə qışqıran, lağ-lağa edən və ya mənasız hərəkətlərə, məlumatlara məruz qalan beynimii də o formaya çevirlir. Özümüz də fərqində olmadan o cür düşünməyə, davranmağa başlayırıq. Bu beynimizin fundamental öyrənmə, uyğunlaşma mexanizmidir. Twitter-də 280 simvolluq yazılar, Facebook, Instagram storiləri, 30 saniyə, hətta 10 saniyəyə düşən videolar. Qısalan tək şey bu kontent deyil, həm də bizim düşüncələrimizdir. Hər hansı mövzu haqqında daha az düşünürük, daha qısa düşünürük. Düşünmə, təhlil etmə qabiliyyətimiz çöküb.

ADHD - Diqqət pozulması sayılan bu diaqnoz az qala hər 4 adamdan birində var. Alimlər bu problemin həlli mövzusunda müxtəlif fikirlərdə olsalar da, problemin varlığı danılmazdır. Hazırda dünyada ADHD dərmanlarının sənaye büdcəsi 10 milyard dollardan çoxdur. Hətta bəzi heyvanlara da ADHD dərmanları verirlər.

Uşaqların çölə çıxmaması - Artıq heç kim öz uşağını çölə tək başına buraxmır. Uşaqlar çöldə oynayaraq yox, telefon başında vaxt keçirərək böyüyürlər. Bu da bizim uşaq vaxtından diqqət problemlərinə məruz qaldığımızı göstərir.

Havanın və ətraf mühitin çirklənməsi - Müəllif iddia edir ki, havanın çirklənməsi, havada olan ziyanlı qazlar, maddələr birbaşa beynimizə və diqqət etmə bacarığımıza ziyan vurur. Artıq biz heç vaxt təmiz hava udmuruq.

Sistematik Həllər

Əgər içində olduğumuz sistem düzəlmirsə, fərdlər olaraq bizim böyük meqa-şirkətlərlə mübarizə aparmağımız çətindir. Ona görə müəllif və dostları böyük şirkətlərə diqqətimizi düzəldəcək bəzi həllər təklif edirlər.

• Nəzarət kapitalizmini ban etmək: Dövlətlər bizim hər addımımızı izləyən bu şirkətlərə qadağalar qoymalı, qanunlar tərtib etməlidir. İnsanların, uşaqların diqqətini oğurlamaq cinayət sayılmalıdır.

• Bildirişlərin toplanması - Sosial media proqramları bizə az qala hər layk üçün ayrıca bildiriş göndərir. Bunun əvəzinə gün ərzində bir dəfə toplu bildiriş göndərə bilər. Çünki bildirişlər bizim diqqətimizi pozan ən birinci amildir.

• Sonsuz sürüşdürmənin bağlanması - Bəzi araşdırmalar göstərir ki, 100 millisaniyə gecikmə olanda belə insanlar düşünür və o proqramdan çıxır. Ona görə də bu şirkətlər hər şeyi çox sürətli edir. Sürətli edir ki, bir anlıq dayanıb nə etdiyinizin fərqinə varmayasınız. Əgər bu xüsusiyyət bağlansa, bir çox adam dayanmadan yuxarıdan aşağı sürüşdürməyəcək.

• Facebook-a giriş edəndə sizdən orada keçirmək istədiyiniz vaxtı soruşa bilər və həmin vaxtdan sonra sizi proqramdan ata bilər. və s.

Müəllifin öz həlləri

• Freedom adlı proqramı həm telefonuna, həm də kompüterinə yükləyərək çalışma zamanı bütün saytlara blok qoyur. Beləcə istəsə belə diqqət yayındıran proqramları aça bilmir.

• Özünə olan baxışı dəyiş. Bəli, sistem pis dizayn olunub və tək başımıza mübarizə aparmalıyıq. Buna görə də tez-tez tələyə düşürük, diqqətimiz yayınır. Özümüzə məqsəd qoyub axın (flow) halını tapmaq bizə kömək edəcək.

• Müəllif il ərzində 6 ay sosial mediadan tamamilə uzaq durur. Bu altı ayı davamlı yox, hissələrə bölür. Bəzən bir həftə, bəzən də bir ay sosial mediadan istifadəni tamam dayandırır. Hədəf il ərzində 6 ay tam uzaq durmaqdır.

• Stresi azaltmaq və gəzən zehinə rahatlıq vermək üçün meditasiya edir. Meditasiya haqqında olan digər yazımı oxumaq üçün: https://blog.tunay.me/p/meditasiya

• Yuxu rejimini dəyiş. Yatmazdan ən az 2 saat əvvəl telefona baxma. Ən az 7-8 saat yat.

Xülasə

Diqqətimizi sistem və böyük şirkətlər bizdən oğurlayıb. İçində yaşadığımız sistem bizi istismar etmək üçün dizayn olunub. Bu, bizdə ümidsizliyə səbəb olmamalıdır. Əksinə necə güclü bir düşmənlə mübarizə apardığımızın fərqinə varıb, özümüzü və üsullarımızı təkmilləşdirməliyik.

Telegramda izləmək üçün: t.me/tunaynovruz

— Kiçik? Adam orada ölür.

— Mənim səhvim deyildi.

Kazım yadıma düşdü. Onu da mən öldürmüşdüm. Həm də yumruqlarımla, həm də hər gün. O da mənim səhvim deyildi. Hamının ortasında mənə şapalaq vurmuşdu. Mən də hər gün axşam yatmazdan əvvəl onu ölənə qədər döyürdüm. Sonra şirin yuxuya gedirdim. Yuxusuzam. Bütün bunlar bitsəydi, evə gedərdim, Kazımı öldürərdim, sonra da yatardım.

— Bundan sonra evə getməyi yuxunda görərsən!

Snikersimi də xahiş edən birinə verdim. Yuxumu da, azadlığımı da, snikersimi də əlimdən alıblar. İndi Kazımı nə qədər yumruqlasam da ölmür. Vicdanımla əl-ələ veriblər, ölümsüzləşiblər. Mənsə yuxusuzlaşmışam.Yatmaq istəyirəm

— Yuxunda görərsən.

Hər şeyə ən başdan, bu məktubu necə yazdığımdan, başlamalı.

Evdə oturmuşdum, birdən pəncərə öz-özünə açıldı, güclü bir külək əsdi və qarşımda sənin ruhun canlandı. Mənə baxıb gülürdün və ya üzündəki bu acı gülüşlə mənə baxırdın və s.

-- Yalan danışma, belə olmamışdı.

Evdə tək oturmuşdum, darıxırdım. Birdən pişiyimlə göz-gözə gəldik. Bu dəfə fərqli baxırdı. Baxışlarında bir məna var idi. Yuxusuzluq idi, ya gerçək bilmədim. Pişik mənə acı-acı gülürdü. "Bu sonluqdan xilas ola bilməyəcəksən" dedi. O anda başa düşdüm ki, pişiyin içində sənin ruhun var. Tez hərəkətə keçdim, boğazından tutub göyə qaldırdım. Gözləri dəyişdi, artıq mənə yazığı gəlmirdi, qorxurdu. Mən də səndən elə qorxuram.

-- Dedim axı, həqiqi olanı danış.

Tanımadığım (və ya biraz tanıdığım) şəhərin qaranlıq (və ya yarı qaranlıq) küçələrində, qulağımda kədərli bir musiqi olarkən, bu məktubu yazmaq qərarına gəldim. Əvvəllər elə bilirdim, kimsə məktub yazmağa, onu yazarkən qərar verir. Nə yazacağını elə həmin an düşünür. Əslində isə adam yazacağı hər şeyi lap əvvəldən fikirləşir, ölçür, biçir, daha sonra yazmağa başlayanda tezbazar yazıb bitirir.

Gördüyün kimi, iştirak etdiyim (dinlədiyim) bütün söhbətlərdə olduğu kimi, bu məktuba da necə başlayacağımı bilmirəm. İnsanlar söhbətə necə başlayır? Nə deyəcəyini, necə deyəcəyini haradan bilir? Mən bilmirəm.

-- Bilirsən, ancaq xoşun gələn (tanıdığın) adamlarla.

Səninlə tanış olduğum gündən bəri səndən qurtula bilmirəm. İnsanlar ölümdən qaçır. Mənsə səndən. Daha doğrusu, sənin yazdığın sonluqdan.

-- Bu anda pişiklə göz-gözə gəlir. Pişik mürgüləyir.

Mən uşaq olanda nənəm həmişə Hikmət adlı bir qəhramandan danışardı. Hikmət bu cür savadlıdır, bu cür əxlaqlıdır. Filan vaxtı, filan hadisədə Hikmət elə bir hərəkət edib ki, hamı ondan danışıb. Nənəm mənə hərdən Hikmət deyərdi. Mən də elə bilirdim ki, bu həyatda hərənin bir Hikməti var. Mən də nənəmin Hikmətiyəm.

-- Nə sayıqlayırsan?

-- İmkan ver, sonunu yaxşı gətirəcəm.

Aradan illər keçdi. Nənəm öldü. Mən heç vaxt o Hikmətə çata bilmədim. Elə Hikmətlə ilk tanışlığım da nənəmin yas mərasimində oldu. Gördüyüm Hikmət nənəmin danışdığından çox fərqli idi. O gün qərar verdim ki, mən Hikmət olmayacağam. Nənəmlə birgə onun Hikməti də öldü. Kənardan pişiyin səsi gəldi.

-- Amma sən ölmədin. Üstündəki bu Hikmət lənəti ölmədi.

Düz deyir. Mən o Hikmət deyiləm, amma sənin Hikmətin olmaqdan qaça bilmirəm. Hansı Hikmət? Birinci, yoxsa üçüncü? Sənin Hikmətinlə tanış olduğum gündən bəri özümü sənin romanından real həyata qaçmış bir qəhrəman kimi hiss edirəm. Mən birinci Hikmət olduğum dönəmlərdə özümü xoşbəxt sayır, həyatdan zövq alırdım. Böyüdükcə ikinci Hikmətə daha çox oxşamağa başladım. Başa düşə bilmirəm, özümü Hikmətə oxşadıram, yoxsa həqiqətən ona oxşayıram?

-- Sonun ona oxşamasın, a bala.

-- Nənə, bu sənin Hikmətin deyil. Bu pis Hikmətdir. Sənin Hikmətin səninlə birgə xatirələrə qovuşdu.

-- Kaş mənim Hikmətimə oxşayaydın.

-- Kaş...

Uşaq olanda qaranlıqdan qorxurdum. Sonra, daha doğrusu 9-cu sinifdə oxuyarkən oxuduğum hansısa kitabda deyirdi ki, qorxularınla üzləş.

Mən də Hikmətin Bilgeyə yazdığı məktublardan sevgilimə yazıram. Onun kimi heç nəyi ciddiyə ala bilmirəm. Hər şeyə və hər kəsə qeyri-ciddi yanaşıram. İnsanlar gülməlidir. Uğuruna ölməyə hazır olduqları, uğuruna yaşamağa hazır olduqları hər şey gülməlidir.

-- Sən nə düzəməlli gülə bilirsən, nə də ağlaya.

-- Nolsun, əsas odur başqalarını güldürə bilirəm.

Özümü ona oxşadıram, onu özümə. Mən səndən, sənin yazdığın sonluqdan qaçıram. Sənsə pişiyə çevrilib mənim yanımda oturmusan. Sənin qərar verdiyin sonluqdan qaçmağıma gülürsən. Sən romandakı Hikmətin yaradıcısı idin. Bu pişik də mənim.

-- Pişiyin gözlərinə baxdı. Pişik gülmürdü.

Mən də qərar verdim ki, bu qaranlıq qorxumla üzləşməliyəm. Beləcə ondan xilas olacağam. Əvvəlcə özümə zəif bir qaranlıq seçdim. Yəni ki, istədiyim an tezliklə işığa çıxa biləcəyim bir qaranlıq. Məktəbin arxasındakı qaranlıq, tapdığım ən zəif qaranlıq idi. Dərindən bir nəfəs aldım. Yumruğumu sıxdım. Və o qaranlığa girdim.

-- Bir də o qaranlıqdan çıxa bilmədi.

Sənin qəhrəmanların öz xəyali dostları ilə danışırdı. Mən onlara oxşamıram. Pişiyimlə danışıram. Ən azından pişiyim həqiqidir.

-- Amma gülüşləri və baxışları sənin xəyalındadır.

Deyirdilər ki, hər adamın həyatı əslində hansısa kitabda yazılıb. Əgər o insan, o kitabı tapsa və ən əsası o kitabın öz həyatı olduğunu anlasa, o zaman əsl möcüzə baş verər. Mən o kitabı tapdım.

-- Heç o kitab olduğunu bilmirdin, ay yazıq.

Vaxtından əvvəl tapdım. Heç özüm də bilmədən. Mən o kitaba həbs oldum.

Hələ son olmayıb. Mən Hikmət olmayacağam. Mən dördüncü və ya beşinci Hikmət olacağam. O kitabda üçüncü Hikmət son idi. Mən hələ sona çatmamışam.

Pişiyimdən əl çək, özünə ölü bədənlər axtar.

Məni və pişiyimi rahat burax, ey ruh!

Bir çox mövzuda olduğu kimi, filosoflar metafizikanın izahında da ortaq məxrəcə gələ bilməyiblər. Ona görə də burada verməyə çalışacağım izah natamam olacaq. Metafizika mövcudluğu (ontologiya), reallığı və varlıqların mahiyyətini araşdırır. Həmçinin zaman, məkan, səbəbiyyət kimi mövzular da metafizikaya aid edilir.

Qeyd. Burada izah etdiyim mövzular, terminlər çox daha genişdir. Mənim qeyd etdiklərim metafizika mövzusu ilə əlaqəli olan hissələridir və çox qısadır. Bir-iki cümlə ilə izah etmək hələ o mövzunu başa düşmək deyil. Bu yazıda siz sadəcə ümumi baxış, anlayış qazana bilərsiniz. Hər bir mövzunu başa düşmək üçün ayrı-ayrılıqda oxumaq, dərk etmək lazımdır.

Metafizikanın cavab axtardığı bəzi suallara baxmaq söhbətin nədən getdiyini anlamaqda bizə kömək edəcək.

• Həqiqət nədir? Mütləq həqiqat varmı?

• Bir şey necə mövcud olur? Mövcudluğun əsası nədir?

• Zaman və məkan nədir?

• İnsanın azad iradəsi varmı?

• Yaradıcı varmı?

Reallığın Sorğulanması

Bu müzakirə qədimdən bəridir davam edir. Gördüyümüz şeylər həqiqidir, yoxsa bir illüziyadır? Bir şeyin həqiqiliyini necə başa düşə bilərik?

Bəzi filosoflar deyir ki, həqiqət bizim şüurumuzun qavraya biləcəyi bir şey deyil. Bəziləri də deyir ki, başa düşürəmsə, deməli, həqiqidir. Bəziləri deyir ki, həqiqət mücərrəddir, bəziləri isə maddə olduğunu iddia edir. Bu suallara cavab tapmaq çətin olsa da, axtarışa çıxmaq bizi düşündürəcək və reallıq anlayışımız təkmilləşəcək. “Simulyasiya” nəzəriyyəsi bu mövzunun, bəlkə də, ən maraqlı (populyar) nəzəriyyələrindən biridir.

Substansiya

Bizim reallığımızı ətrafda müşahidə etdiklərimiz, yəni mövcud olan şeylər formalaşdırır. Ona görə də həqiqət axtarışında var olmağın təbiətini başa düşmək bizə kömək edəcək. Mövcudluğun ən təməl, dəyişməz olan əsası substansiya adlanır. Məsələn, Falesə görə, hər şey sudan yaranmışdı və su dəyişməz, fundamental əsas idi. Reallığın fundamental əsası haqqında bir neçə fərqli iddia var. Hər birinə qısaca nəzər yetirək.

Monizm

Bütün varlıqların tək bir substansiyadan ibarət olduğunu iddia edən yanaşmadır. Yəni mövcud olan hər şey bir növ substansiyanın fərqli təzahürləridir. Məsələn, atomistlərə görə, hər şey atomlardan ibarətdir. Monistlər arasında bir neçə fərqli yanaşma mövcuddur.

• Materialistlər – Reallıq sadəcə maddədən təşkil olunub. Substansiya materiyadır.

• İdealistlər – Hər şey ideyalar aləminin fiziki dünyada olan təzahürüdür, beləliklə, hər şey ideyadan yaranıb və ya ideya dəyişməyən özdür. Reallıq ideyadan ibarətdir. İdealizm də özlüyündə subyektiv və obyektiv ola bilər. Bəzilərinə görə, insandan müstəqil olaraq ortaq bir ideyalar əlami var. Bəzilərinə görə isə, hər kəsin öz subyektiv ideya anlayışı var.

• Neytral monistlər – Onlara görə, reallığın əsası nə maddədir, nə də ideya, onların ortasında bir yerdə neytral bir substansiya mövcuddur. Maddə də, şüur da (ideya) o neytraldan yaranıb.

Dualizm

İki müstəqil və fərqli substaniyanın olduğunu iddia edən yanaşmadır. İdeya və maddə birlikdə reallığı (və ya mövcudluğu) yaradır. Dualist olan Dekarta görə, iki substansiya “res extensa” (uzanan substansiya – maddə) və “res cogitans” (düşünən substansiya – şüur) möcvuddur. Sadə dildə desək, ruh və bədən biri-birinə bağlı fərqli əsaslardır. Dualizmin ən böyük çətinliklərindən biri bədən və ruh (şüur) arasındakı əlaqənin izahıdır. Qeyri-maddə maddəni necə dəyişir, hərəkətə gətirir? Yaxud fiziki dünya ruha necə təsir edə bilir?

Pluralizm

Bu yanaşmaya görə, reallıq daha mürəkkəbdir və çoxlu substaniyalardan ibarətdir. Məsələn, qədim yunanlar su, hava, od və torpağın – hər şeyin əsası olduğuna inanırdılar. Müasir elmdə də mövcudluğun fərqli, müstəqil zərrəciklərdən ibarət olduğu iddia olunur (kvarklar, leptonlar, bozonlar və s.).

Bir az ümumiləşdirməyə çalışsaq, reallığın izahında iki əsas yanaşmanın: naturalizm və super-naturalizmin olduğunu görərik. Hər şeyin təbiətdən yarandığını və ya fövqəltəbii qüvvələrin reallığı yaratdığını iddia edənlər də demək olar.

Universallar

Mövcud olan individualların ortaq xüsusiyyətləri universal adlanır. Bir maşın və alma tamamilə fərqli varlıqlar olsalar da, qırmızı rəngdə olmaları onları birləşdirir. Qırmızı rəngi universal adlandırmaq olar. Bu zaman sual yaranır: universallar öz başlarına mövcud ola bilərmi? Və ya universalları necə başa düşməliyk? Bir neçə yanaşmaya baxaq:

• Realizm – Universalların müstəqil olaraq mövcud olduğunu qəbul edir. Realizmə görə, universallar fərdi obyektlərdən və ya insan şüurundan asılı olmayaraq, öz başına reallıqdadır.

• Konseptualizm – Universallar yalnız insan şüurunda konsept olaraq mövcuddur.

• Nominalizm – Universal deyilən bir şey yoxdur, onlar sadəcə dildə mövcud olan adlardır. Real dünyada yalnız fərdi varlıqlar mövcuddur, onların xassələrinə ad veririk.

Eynilik (identiklik) Problemi

Bir insanı həmin insan edən şey nədir? Biz bir insanı tanımaq üçün nəyə əsaslanırıq. Məsələn, bir qolunu itirmiş insan yenə eyni insandırmı, bəs ayaqlarını, gözünü, qulağını itirmiş? Bir insandan nəyi çıxarsaq, o artıq həmin insan olmur? Mövzunu izah edən yaxşı nümunə “Tesesusun gəmisi” paradoksudur. Qısaca belədir, şəhərin girişinə qoyulmuş bir gəmi var. Zaman keçdikcə gəminin hissələri çürüdüyü üçün yeni hissələrlə əvəz olunur. Bir müddət sonra gəmidəki bütün hissələr yenisi ilə əvəzlənmiş olur. Sual yaranır ki, bu gəmi ən başdakı gəmi ilə eynidir, yoxsa fərqli?

Biz uşaqlığımızdan bəri dəyişirik. Həm hüceyrə səviyyəsində tamamilə dəyişmişik, həm də düşüncə baxımından. Hansı yaşdakı biz əsl bizik? Uşaqlığımız ilə indiki ortaq tək şey, bəlkə də, o dövrdə olan xatirələrin bəziləridir, vəssalam, amma biz hələ də eyni adam olduğumuzu düşünürük.

Şüur və yaddaş bizim kimliyimizi təyin edirsə, yaddaşını itirmiş bir insan və ya şüurunu itirmiş, koma vəziyyətində olan bir insan həmin insan deyil? (Con Lokkun (John Locke) nəzəriyyəsi)

Bu mövzuda Yumun (Hume) nəzəriyyəsi mənə daha məntiqli göründü. Sabit bir “öz” əvəzinə bir neçə hissənin birləşməsi kimi görmək: düşüncələr, hisslər, xatirələr və s. Biz bunlardan hansılarısa itirdikcə özümüzdən bir parçanı da yavaş-yavaş itiririk, sonda ortada bir “öz” qalmır (bundle theory).

Azad İradə və Determinizm

Verdiyimiz qərarlarda nə qədər azadıq? İki seçim qarşısında qaldığımız zaman bunlardan birini seçmək həqiqi azadlıqdırmı? Məncə, metafizikanın ən maraqlı mövzularından biri budur. Azad iradənin olmadığını iddia edən əsas nəzəriyyə determinizmdir.

Determinizim – Hər şeyin səbəb-nəticə əlaqəsi olaraq baş verdiyini iddia edir. Deterministlərə görə, bizim azad iradəmiz əslində bir illüziyadır. Çünki indi qərar verərkən etdiyimiz seçim bir nəticədir, bu seçimə bizi gətirən bir çox səbəb var. Hansı ki bu səbəblər keçmişə, keçmişdə baş verən hadisələrə, seçimlərə əsaslanır. Keçmişi dəyişdirə bilmədiyimiz üçün indini və dolayısı ilə gələcəyi də dəyişə bilmirik. Hər şey zəncirvari bir-birinə səbəb olur və nəticələr yaranır.

İndeterminizm (azad iradəçilər) – İddia edirlər ki, biz sadəcə seçim etdikdən sonra əldə etdiyimiz nəticəni keçmişdəki hansısa səbəblə əlaqələndiririk. Nəticə əlimizdə olmayanda səbəblərə baxaraq nəticəni təxmin edə bilmərik. Yəni bir çox nəticə təsadüfi olaraq baş verir (azad iradə ilə). Nümunə:

Keçmişdə çoxlu səbəb var (A, B, C, D). Mən X nəticəsini seçsəm, A və B nəticəsi ilə əlaqə qurmaq olar. Y nəticəsini seçsəm, C və D səbəbləri ilə əlaqə qurmaq olar. Yəni nəticə olmadan, seçim etmədən səbəblərdən yola çıxaraq nə baş verəcəyini bilmək olmur. Beləliklə, determinizmə zidd gedir.

Kvant fizikası zərrəciklərin mövqeyinin təxmin edilə bilmədiyini göstərir. Deterministlərə görə, biz bütün maddələrin hərəkətini, trayektoriyasın və olduğu məkanı təyin edə bilirik. Beləliklə, çox güclü bir kompüterimiz olsa, hər şeyin necə baş verəcəyini də görə bilərik. Zərrəciklər fizikası isə bizə göstərir ki, elektronun və ya daha kiçik zərrəciklərin konkret olduğu nöqtəni (məkanı) təxmin etmək mümkün deyil. Hətta zərrəcik eyni anda müxtəlif nöqtələrdə ola bilir, özünü maddə yox, dalğa kimi də aparır.

Kompatibilizm – Azad iradə və determinizmin bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etmədiyini iddia edir. Məsələn, bir insan öz istəyi ilə kitab oxuyursa, o, azaddır, hətta onun bu istəyi əvvəlki təcrübələri, tərbiyəsi və s. ilə müəyyən edilmiş olsa belə. Əsas odur ki, onu kitab oxumağa məcbur edən xarici bir qüvvə yoxdur. Yum (Hume) və Millin nəzəriyələrinə baxmaq olar.

Zaman

Klassik fəlsəfədə (və ya fizikada) zaman və məkan sabit dəyişməz mövhumlar kimi başa düşülürdü. Yəni hadisələrin arasındakı fərqi biz əvvəl, indi və sonra olaraq adlandırırıq. Bəziləri də deyirdi ki, ümumiyyətlə, zaman anlayışı yoxdur.

Prezentizm – İddia edir ki, keçmiş və ya gələcək yoxdur, sadəcə indi var və biz anı yaşayırıq, vəssalam.

Eternalizm – Keçmiş, indi və gələcək bərabər olaraq realdır. Zamanı fərqli hissələrə, reallıqlara bölmək olmaz.

Eynşteyinin nisbilik nəzəriyyəsi və kvant fizikası klassik düşüncəni alt-üst edir. Eynşteyinin nəzəriyyəsinə görə, enerji və ya kütlə zamanı və məkanı bükə bilər, dəyişə bilər. Məsələn, qara dəliklər o qədər çox enerjiyə sahibdir ki, zaman da, məkan da onların yanında tamamilə yoxa çıxır və ya dəyişir.

Kvant dolanıqlığı isə bir-birindən tamamilə uzaqda olan zərrəciklərin bir-birinə təsirinin zaman və məkanı heçə saymağını göstərir. Sanki bu cisimlər bizim zaman və məkan anlayışımıza tabe olmur. Deməli, kainatıdakı zaman, məkan anlayışı fərqli mühitlərdə, fərqli zərrəciklərə görə başqa cür xassələr göstərə bilir. Bu mövzu kifayət qədər mürəkkəbdir və suallarla doludur.

Yaradıcı Varmı?

Kainatın yaranması, təbiəti (kosmologiya) və bir yaradıcının mövcudluğu ilə bağlı suallar da metafizikanın tərkbindədir. Bu sahənin ən müzakirəli mövzusu “Yaradıcı varmı?” sualıdır. Bu mövzuları çoxumuzun bildikləridir, buna görə də hərəsini bir cümlə ilə izah edəcəyəm. Əslində din fəlsəfəsi ayrıca bir fəlsəfi qol olsa da, metafizikaya daxil etmək olar. Çünki kainatı (mövcudluğu) yaradan bir Tanrı varsa, bu ontoloji bir məsələdir.

“Yaradıcı varmı?” sualına verilən bəzi cavablar:

• Bilmirəm (aqnostiklər);

• Yoxdur (ateistlər);

• Var, kainatı idarə edir (teistlər);

• Var, amma bizi öz başımıza buraxıb (deistlər);

• Yaradıcı və təbiət eynidir. Yaradıcı elə kainatın özüdür (panteistlər).

Elektron resurslar

https://iep.utm.edu/

https://openstax.org/books/introduction-philosophy/pages/6-introduction

https://plato.stanford.edu/entries/metaphysics/

https://www.wi-phi.com

An Overview of Metaphysics

Khan academy

Bunu qəbul etmək lazımdır ki, düzgün insanı seçmək üçün əsas bizim hisslərimizdir, amma təkcə hisslərlə davranmaq bizi xoşbəxt sonluğa gətirməyə bilər. Bu yazı hisslərdən çox rasional yanaşma haqqındadır.

Həyatımız seçimlərdən ibarətdir. Etdiyimiz hər seçimə görə yerdə qalan onlarla seçimdən imtina edirik. Həyat yoldaşını seçmək də belədir, yerdə qalan onlarla ideal insandan itmina etməli olursan. Bəli, bu həyatda sizin üçün uyğun, həyat yoldaşınız ola biləcək onlarla insan var. Sadəcə bir nəfər sizin üçün yaranmayıb.

Evlilik həyatı qısa müddətli bal ayından (honeymoon) ibarət deyil. Gündəlik həyatda olduğu kimi, evlilikdə də sıxıcı günlərin sayı daha çoxdur. Birlikdə 3478-ci dəfə şam yeməyi yeyərkən, “günün necə keçdi?” sualına cavab verməkdir. Çox gənc evliliklə bağlı sadəcə yaxşı şeylərin xəyalını qurur. Çünki hisslərə qapılırlar. Çətinliklərin, ziddiyətlərin, davaların həlli isə rasionallıqda gizlidir.

Həyat yoldaşı seçimi təkcə eyni evdə yaşayacağın insanı seçmək deyil. Həm də səyahət, valideynlik, asudə vaxt, pul xərcləmə, xəstəlik və s. yoldaşı da seçməkdir. Həyatla bağlı ağlına gələn hər hadisədə, qərarda, təcrübədə yanında olacaq insanı da seçirsən. Odur ki, sistematik yanaşmaq, biraz təhlil etmək faydalı olacaq.

Bu tip adamlarla ehtiyatlı olun.

Qorxu ilə hərəkət edən: Yaş artdıqca subay olan adam özünü biraz gecikmiş kimi hiss edir. Bütün dostlarım evləndi, bir mən tək qaldım. Gecikirəm, qocalıram. Hamı arxamca danışır, məni öz qruplarına dəvət etmirlər. Dostlarım evləniblər və ancaq evli olan cütlüklərlə vaxt keçirirlər. Bütün qəşəng qızlar və ya oğlanlar evləndi qutardı, mən qaldım tək. Gec evlənsəm, gec valideyn olacağam. Uşaqlar böyüyəndə mən qoca olacağam qorxusu. Yaşım keçir, ana ola bilməyəcəm qorxusu. Qorxu ilə verilən qərarlar çox vaxt pis nəticəyə gətirir.

Başqalarının fikri ilə hərəkət edən adam. Onun öz fikri yoxdur. Xalası, bibisi, anası deyir evlən, o da evlənir. Anası deyir bu adamla evlən, o, da həmin adamla evlənir. Öz içindəki səsə heç vaxt qulaq asmır. Bu adamdan uzaq durun, başqalarının sözü ilə sizi seçirsə, o cür də tərk edə bilər.

Romantiklər: Bu adamlar üçün ən müqəddəs şey eşqdir! Evlənmək üçün eşq bəsdir. Hər şeyin səbəbi var, həyat bizi birləşdirdi, mütləq evlənməliyik. Gözü bağlı, sorğulamadan, düşünmədən evlənənlər. Sadəcə hisslərlə hərəkət edən gözü bağlı adamlardı.

Dayaz adamlar: Bu adamlara üçün vacib olan şeylər çox səthidir. Evlənəcəyi insanı puluna, qaşına, gözünə, boyuna, istedadına görə seçir. Qarşı tərəfi onun gözündə dəyərli (evlənməyə dəyər) edən şey dayaz, səthi səbəblərdir. Boyu 1.80 olsun, qaşı bu cür olsun, pulu bu qədər olsun, filan maşını olsun, yaxşı işi olsun. Bəziləri də istedadına görə seçir. Bu oğlan yaxşı şeir yazırsa, filan qız universitet birincisi olubsa, filankəs yaxşı rəsm çəkirsə, uğurlu kariyerası varsa onunla mütləq evlənmək lazımdır. Bu cür adamların yeri Şanxay evlilik marketidir. Bu marketdə adamlar bir-birini tərcümeyi halına görə seçib evlənirlər.

Narsist adamlar: Onlara maraqlı olan tək şey özləridir. Ya mənim dediyim olacaq, ya da çıx, get. Vacib olan mənəm, mən özüm hər şeyi düzgün seçirəm. Hər qərarı mən təsdiqləməliyəm. Başqa cür narsistlər də öz ehtiyaclarına görə insan seçir. Qabları yusun, yeməyi bişirsin, mənə qulluq etsin, bütün pulunu və vaxtını mənə sərf etsin və s.

Doğru insanı göstərən bəzi işarələr

Yaxşı dostdur: Dost olaraq birlikdə yaxşı vaxt keçirirsənsə, onun yanında digər yaxın dostlarınla olduğun kimisənsə. Bu yaxşı işarədir. Yaxşı dostun bəzi xüsusiyyətləri:

• Düşüncə tərzinə hörmət. Bəzi mövzularda tamam fərqli düşünsəniz də sizi bu düşüncəyə, yanaşmaya görə alçaltmır. Dilə gətirməsədə öz içində sizə yuxarıdan aşağı baxmır.

• Yumor hissiniz üst-üstə düşür. Eyni cür zarafatlara gülürsünüz. Heç kimin başa düşmədiyi, özünüzə aid bir üslubunuz var. Yumor həm də zəka göstəricisidir, hadisələrə yanaşmanızı göstərir.

• İstirahət, əyləncə anlayışınız üst-üstə düşür. Birlikdə çətin anlarda belə, maraqlı nəsə tapa bilirsiniz.

• Ortaq maraqlar, dostlar. Ortaq dostlarınız yoxdursa evlilikdən sonra tərəflərdən biri bütün dostlarından qopur, istəmədiyi, maraqlı olmayan bir insan çevrəsinə düşür.

Siyahını daha da uzatmaq olar, qısaca desək; evlənəcəyiniz insanı həm də dost olaraq qiymətləndirin.

Ev hissi: Qarşı tərəfin yanında özünüzü necə hiss etmək vacibdir. Onun yanında özünüzü süni yoxsa təbii olaraq aparırsınız? Bəzi şeyləri danışmaq sizə çətin gəlirmi? Bəzi göstəricilər:

• Təhlükəsiz və etibarlıdır. Sizdən nələrisə gizlətmir. Sizi hər an atıb gedəcəkmiş kimi hiss etdirmir. Arxanızca nəsə edəcəyini düşünmürsünüz. Səhv etsəniz bunu dəfələrlə üzünüzə vurmur.

• Təbii kimyanız örtüşür. Onunla vaxt keçirmək sizi yormur, əksinə, bütün gərginliyiniz onun yanında keçir. Bəzi adamlar var ki, istər-istəməz onun yanında narahat oluruq. Bu insan isə tamam əksidir. Onun yanında həmişə pozitiv, yaxşı hiss edirsiniz.

• Qüsurlarınızı qəbul edir. Hər insanın qüsurları, xətaları var. Sizdən bunları düzəltməyinizi tələb etmək, sizi bu qüsurlara görə dəyişməyə çalışmaq əvəzinə, sizi olduğunuz kimi qəbul edir. Qüsurlarınız düzəlməsə də bunları göz ardı edə bilir. Əlbəttə bu qüsurlar münasibətiniz üçün ciddi təhlükə yaratmırsa, qarşı tərəfin şəxsiyyətinə toxunmursa.

Qətiyyət: Münasibətləri başlatmaq və bitirmək asandır. Davam etdirmək ən çətin işdir. Evlənəcəyiniz insan evliliyə qarşı məsuliyyətli və qətiyyətli olmalıdır. Çıxan hər problemdə boşanaq sözünü işlətməməli, çətinliklərdən qaçmaq əvəzinə birlikdə həll etməyə çalışmalıdır. Bəzi göstəricilər:

• Ünsiyyət tərəfdarıdır. Küsmək və düşüncələrini bölüşməmək, problemləri danışaraq həll etmək əvəzinə, araya məsafə qoymaq işi çətinləşdirir. Qətiyyətli insan ən çətin problemlərdə belə öz hisslərini, düşüncələrini sizinlə bölüşür, sizin nə hiss etdiyinizi öyrənməyə çalışır.

• Bərabərliyi qoruyur. Sadəcə bir nəfərin əhvalı, hissləri, düşüncələri münasibətə yön vermir. Bir tərəfin kefi yaxşı olanda hər şey yaxşıdır, deyilsə hər şey pis. Balansı qorumaq və hisslərdə, qərarlarda, seçimlərdə qarşı tərəfə ədalətli davranır.

• Dava zamanı özünü itirmir. Əsəbiləşdiyi üçün qarşı tərəfi incitmir, təhqir etmir, qarşı tərəfi qorxutmağa çalışmır. Evlilikdə davalar həmişə olur, əsas odur ki, dava edəndə də qarşı tərəfə olan hörməti saxlayasanız. Dava bitəcək, amma dediyiniz acı sözlərin təsiri qalacaq.

Telegramda izlə: https://t.me/virtual_agac

Bəzi əlavələr:

• Evlənmək insanı xoşbəxt etmir, doğru insanı tapmaq edir.

• Romantik ol, ürəyinin səsini dinlə, amma ağılla qərar ver.

• 30 yaşda subay olub pis hiss etmək, evli olub (uşaqlı) pis hiss etməkdən yaxşıdır.

• 35 yaşda evlənmək, 35 yaşda boşanmaqdan daha asandır.

• Evlənim düzələr yalanına özünü inandırma. Evlənəndən sonra heç kim düzəlmir, əksinə daha çətinləşir. Mən onu dəyişərəm demə, dəyişə bilmərsən.

• Cəmiyyətlə mübarizə aparmağı öyrən. Öz istəklərini topluluğa uymaq üçün qurban vermə. Həyatının hər seçimində onlarla mübarizə aparmalı olacaqsan deyəsən. Seçimlərini özün et, səhv olsa da. Başqasının səhvini yaşamaqdansa öz səhvlərinlə yaşamaq daha rahat (dözülə bilən) olar.

• Bu adam mənim bəxtimə, taleyimə yazılıb desən, daha sonra da taleyim belə imiş - çarəsizliyinə qapılacaqsan.

Qeyd: bu yazını waitbutwhy bloqundan tərcümə edərək, öz əlavələrimi etmişəm.
Yazının orijinalını oxumaq üçün: https://waitbutwhy.com/2014/02/pick-life-partner.html

Müzakirələrdə çox zaman qalib gəlmək üçün doğru olmaq yox, inandırıcı olmaq kifayət edir. Məntiqli düşüncənin məqsədi isə inandırıcı olmaq deyil, doğru olmaqdır. Bəzən elə fikirlər olur ki, güclü və inandırıcı görünsə də əslində xətalı olur. Bu fikirdə nəyinsə səhv olduğunu hiss edirik, amma səhvi tapmaqda çətinlik çəkirik. Odur ki, gəlin, birlikdə məntiqin fundamental anlayışını, strukturunu öyrənək. Yaxşı arqumenti pisdən ayırmağı bacaraq ki, fikir yürütmə vərdişlərimiz də sağlam olsun. Məntiq arqumentlərə əsaslanır. Arqumentlərin təbiətini öyrənmək bizə məntiqli yanaşmanı da öyrədəcək.

Qeyd: Bu yazı məntiq fəsləfəsinə giriş üçün nəzərdə tutulub. Terminlər sadələşdirilib və tərcümə olunub. Əgər hansısa mövzuda daha ətraflı oxumaq istəyirsinizsə, yazının sonundakı resurslar hissəsinə nəzər yetirə bilərsiniz. Birlikdə addım-addım düzgün arqumentasiyanı və yol verilən xətaları təhlil edək.

Arqument

Qarşı tərəfi inandırmaq üçün alətdir. Bir-biri ilə əlaqəli bir neçə mühakimədən ibarətdir, hansı ki, mühakimələrdən biri nəticədir. İnsanlar adətən pis (struktursuz, xətalı) arqumentə daha çox inanır. Əslində isə nəticə doğru olsa belə mühakimələrlə nəticə arasında zəif əlaqə varsa yaxşı arqument sayılmır. Yaxşı arqumentin iki əsas xüsusiyyəti var:

1. Struktur – arqumentin məntiqli və düzgün qurulması.

2. İddianın doğruluğu – arqumentin əsaslandığı məlumatın doğru olması.

Quruluşuna görə mühakimə (premise) növləri.

Aşağıda arqumentin əsası olan mühakimələrin quruluşuna görə növlərindən bəhs edəcəyik. Bu izahlar çaşdırıcı görünə bilər, amma verdiyim nümunələr mövzunu başa düşmək üçün sizə kömək edəcək.

Müstəqil mühakimə – birbaşa nəticəni təsdiqləyən mühakimədir.

Nümunə: Siqaret çəkmək pul israfıdır (müstəqil). Üstəlik siqaret çəkmək ağciyər xərçəngi riskini artırır (müstəqil). Deməli siqaret çəkmək pis vərdişdir (Nəticə).

Vasitəli mühakimə – dolayı yolla nəticəni təsdiqləyir, yəni bir neçə addımdan ibarət olur.

• Təhsil (A) inkişafa səbəb olur . İnkişaf (B) rifaha gətirib çıxarır. Deməli, təhsil rifaha (C) səbəb olur.

Birləşmiş mühakimə – Bir neçə mühakimənin birgə nəticəni təsdiqləməsi.

• Əli indi ya evə gedəcək, ya da kitabxanaya (A) . Əli evə getdi (B). Deməli kitabxanaya getməyib (C).

Mürəkkəb mühakimə – Bir neçə mühakimənin birlikdə nəticəni dəstəkləməsi və fərqli arqumentlərin birləşməsi.

• Onlayn öyrənmə effektivdir (A), müasir texnologiyalar interaktiv öyrənməni təmin edir (E). Tələbələr müxtəlif öyrənmə vasitələrinə sahibdirlər (D). Onlayn öyrənmə (A) və çevik cədvəl (B) vasitəsilə tələbələr dərslərində daha uğurlu olur (C).

Arqumentin növləri

Qeyd edim ki, burdakı zəif, güclü, keçərli sözləri bizim gündəlik işlətdiyimiz sözlərdən fərqlənir. Normal müzakirədə biz hansısa arqumenti güclü adlandıranda, onu doğru qəbul edirik. Məntiq terminologiyasında isə bunların hamısının ayrı izahı var.

Zəif (weak) arqument:

Nəticəni kifayət qədər əsaslandırmayan, məntiqi əlaqələri zəif olan arqument. Nəticəsi çox az ehtimalla doğru ola bilən. Nümunələr:

• Hamı bu kitabı oxuyur, deməli, bu kitab çox yaxşıdır.

• Qızların çoxu gül sevir. Jalə qızdır. Deməli Jalə gülləri sevir.

Güclü (strong) arqument:

Nəticəni əsaslandıran, lakin mütləq doğru olmayan arqument. Nəticə böyük ehtimalla doğrudur, amma səhv çıxma ehtimalı davar. Nümunələr:

• Bu kitab çoxlu elmi araşdırmalara əsaslanır, ona görə də oxumaq faydalıdır.

• Statistikaya görə siqaret çəkənlərin əksəriyyəti ağciyər xərçənginə tutulur, ona görə də siqaret çəksən xərçəngə tutula bilərsən.

Zəif və güclü arqument arasındakı əsas fərq nəticənin doğru olma ehtimalına görədir. İki nümunə ilə buna nəzər yetirək.

1. Zəif arqument: İnsanların yarısı kişidir. Arzu insandır. Deməli Arzu kişidir. (səhv çıxma ehtimalı çoxdur).

2. Güclü arqument: insanların 90%-i sağ əl ilə yazır. Əli insandır. Deməli Əli sağ əli ilə yazır. (doğru çıxma ehtimalı çoxdur).

Qeyd: inandırcı (cogent) arqument haqqında yazmadım, çünki güclü arqumentin bir növüdür.

Keçərli (valid) arqument: Nəticənin həmişə mühakimələrdən asılı olduğu arqumentdir. Əgər mühakimələr doğrudursa nəticə də mütləq doğru olmalıdır. Mühakimələrdən hər hansı biri xətalıdırsa nəticə də xətalı olmalıdır.Nümunə:

• Bütün məməlilər isti qanlıdır (doğru). Pişik məməlidir (doğru). Deməli, pişik isti qanlıdır (doğru).

Diqqət etməli olduğumuz nüans odur ki, keçərli olması üçün nəticə həmişə doğru olmalıdır şərti yoxdur. Digər nümunəyə baxaq. Bu arqument keçərlidir.

1. Bütün Amerika prezidentlərinin hamısı müsəlmandır (doğru olarsa).

2. Trump amerikanın prezidentidir (doğru olarsa).

Nəticə: Deməli Trump da müsəlmandır (doğru olmalıdır).

Keçərsiz (invalid) arqument: Nəticə mütləq mühakimələrdən asılı deyilsə, doğru olsa belə, keçərsiz sayılır. Mühakimələr doğru, nəticə də doğrudur, amma nəticənin səhv olma ehtimalı varsa keçərsizdir. Mühakimələr doğrudursa, amma nəticə səhvdirsə keçərsiz sayılır. Nümunə:

1. Müəllim olmaq üçün ya magistr ya da doktorantura təhsili almaq lazımdır. (doğru)

2. Əli müəllim magistr təhsili alıb. (doğru)

Nəticə: Deməli Əli müəllim doktorantura oxumayıb. (səhv)

Arqumentin keçərsiz olduğunu təyin edə bilmək üçün əks-nümunə gətirərək tapmaq olar.

Sağlam (sound) arqument: Mühakimələri doğru olan keçərli arqument sağlam arqument adlanır. Beləliklə nəticə də həmişə doğru olur. Nümunə:

• Su 100°C-də qaynayır. Bu su 100°C-dir. Deməli, bu su qaynayır.

• Bütün memarlar riyaziyyat bilməlidir. Leyla memardır. Deməli, Leyla riyaziyyat bilir.

Deduktiv məntiq: Ümumidən xüsusiyə doğru gedən zəncirvari düşüncə tərzidir. Sağlam arqumentlərə əsaslanan deduktiv məntiq elmi yanaşmaların əsasıdır. Bu cür struktura tabe olan məntiqə formal məntiq də deyilir. Türklər bu sözü tümdengelim deyə tərcümə edib. Nümunələr:

• Bütün quşlar uça bilir. Qartal quşdur. Deməli, qartal uça bilir.

• Sonu 5 ilə bitən bütün ədədlər 5-ə qalıqsız bölünür . 35 sonu 5 ilə bitən ədəddir. Deməli 35 ədədi 5-ə qalıqsız bölünür.

• Bütün insanlar ölümlüdür (mühakimə). Sokrat insandır (mühakimə). Deməli sokrat ölümlüdür. (nəticə)

Fəlsəfədə ən çox istifadə olunan, qəbul olunan arqmunetlər deduktiv olanlardır.

İnduktiv məntiq: Xüsusidən ümumiyə doğru gedən mühakimə formasıdır. Bu məntiqi gündəlik həyatda daha çox istifadə edirik. Deduktiv arqumentləri formaya salıb, səhv və ya doğru olduğunu təyin etmək asan idi (formal məntiq). İnduktiv arqumentlər isə daha mürəkkəbdir və dəqiqləşdirmək çətindir. Nümunə:

• Son zamanlar məhəllədə tülkü peyda olub. Əlinin toyuqları gecə yoxa çıxıb. Deməli toyuqlarını tülkü oğurlayıb.

• Yediyim bütün almalar şirin idi. Deməli dünyadakı bütün almalar şirindir.

Bu cür arqumentlərin nəticəsi böyük ehtimalla doğrudur, amma 100 faiz əmin deyilik. Öz təcrübələrimizə əsaslanaraq umumiləşmiş bir nəticəyə gəlirik. İnduktiv arqumentlərin formasız, struktursuz olmsı onların həqiqiliyini tapmağı çətinləşdirir. Buna görə də buna informal (formasız) məntiq deyirlər . Bu cür arqumentləri biz zəif, güclü və ya inandırıcı adlandıra bilirik.

• Zəif arqument - pis nəticə (böyük ehtimalla səhvdir).

• Güclü arqument - yaxşı nəticə (böyük ehtimalla doğrudur).

Abduktiv məntiq: Əlimizdə olan bir nəticəni izah etmək üçün mövcud təkliflərdən ən yaxşısını seçməkdir. Bu yanaşma da ehtimal əsaslıdır. Elmi bir mühakimə abduktiv yanaşma ilə başlayır, daha sonra sübut olunduqda artıq deduktiv bir arqument halına keçir. Dedektiv Şerlok Holmsun yanaşması abduktiv məntiqə ən yaxşı nümunə ola bilər (özü buna deduktiv desə də). Nümunə:

• Qurban bədənin sağ tərəfindən bıçaq zərbəsi alıb. Qatil və qurban cinayətdən əvvəl dava edib. Qatil solaxay imiş.

Bu nəticə böyük ehtimalla doğrudur, amma həmişə doğru olmaya bilər. Səhv çıxma ehtimalı da az deyil.

Yaxşı izah - nəticəni bütöv olaraq izah edəndir. Əgər nəticədə hələ də aydın olmayan hissələr varsa deməli bu arqument (izah) yaxşı deyil.

Okkam ülgücü - Bu prinsipə görə, bir hadisəni izah edən iki və daha çox arqument varsa, biz ən sadə olanı seçməliyik. Arqument mürəkkəbləşdikcə qəbul olunma ehtimalı (inandırıcılığı) da azalır. Nümunə:

• Piramidaları yad planetlilər tikib. Bunu bütün alimlər, dövlətlər əlbir olub bizdən gizlədirlər.

Bu arqumentin arxasında çox mürəkkəb mühakimələr mövcuddur. Üstəlik auditoriyaya isbat etmək də bir o qədər çətindir.

Düzgün fikir yürütmə üçün 3 sadə şərt var:

1. Yaxşı arqument nəticəni dəstəkləyən, məntiqli mühakimələr və nəticə təklif etməlidir.

2. Auditoriya (qarşı tərəf) üçün qəbul oluna bilən mühakimə olmalıdır.

3. Mühakimələr nəticə ilə əlaqəli olmalı və nəticəni dəstəkləməlidir.

Formal məntiq: Ciddi qaydalar və simvollarla ifadə oluna bilən məntiq. Formal məntiqi izah etmək üçün çoxlu düsturlar mövcuddur. Bu məntiq də çoxumuza tanışdır və müəyyən struktura sahibdir. Maraqlananlar resurslardan keçid edib ətraflı oxuya bilər. Bəzi nümunələr:

• A=B olarsa, B=C olarsa, deməli A=C .

• Əgər A doğru olarsa, B yalnışdır. B doğrudur. Deməli A yalnışdır.

• Bütün A lar B-dir. Bütün B-lər C-dir. Deməli bütün A-lar C-dir

Əlavə oxu üçün digər mövzular:

• Aristotel - organon

• Corelation - causation

• Formal, informal fallacies.

• Cognitive biases

Telegramda izləmək üçün: t.me/virtual_agac

Resurslar:

• https://press.rebus.community/intro-to-phil-logic/front-matter/introduction-to-the-series/

• https://human.libretexts.org/Bookshelves/Philosophy/Fundamental_Methods_of_Logic_(Knachel)

• https://criticalthinkeracademy.teachable.com/p/what-is-a-good-argument

• https://www.khanacademy.org/partner-content/wi-phi/wiphi-critical-thinking/wiphi-fundamentals/v/intro-to-critical-thinking

• https://nesslabs.com/weak-arguments

• https://home.iitk.ac.in/~avrs/PH142/Books/Patrick2012.pdf

• https://openstax.org/books/introduction-philosophy/pages/5-introduction

Ümumi mühakimələr diaqramı:

Digər yazıları oxumaq üçün: tunay.me

Qayda 1: Yeni başlayanlar heç vaxt birbaşa filosofların əsərlərini oxumasın; əvəzində sadələşdirilmiş, izah olunmuş kitablar oxumaq daha faydalı olacaq.

Kant, Fuko, Nitsşe, Dekart kimi filosofların kitablarını, ucuz olduğu üçün, alıb evə yığmışdım. Sıra ilə oxumağı planlayırdım, sonda fəlsəfəni başa düşəcəyimi ümid edirdim. Sonda bütün kitabları yarımçıq qoydum və oxuduqlarımdan da heç nə anlamadım. Yeni başlayan həvəskarların çoxu bu xətanı edirmiş.

Bu yazı sizə fəlsəfə öyrətməyəcək, sadəcə fəlsəfəyə yeni başlayanlar üçün ümumi baxışdır. Fəlsəfənin qollarını, hansı suallara cavab axtardığını və ən əsası, sistematik öyrənmə üsullarını görəcəyik. Burada təqdim etdiyim diaqramlar, təriflər və üsulları özüm hazırladığım üçün bəzi səhvlər ola bilər. Nəzərə alsaq ki, bu yazı həvəskarlar üçün nəzərdə tutulub, sizə faydalı olacağını ümid edirəm.

Fəlsəfə nədir ?

Fəlsəfə, sadə dildə desək, düşünməyə olan sevgidir. Fəlsəfənin bir dənə tərifini tapmaq mümkün deyil. Hər filosof fərqli izah verir, çünki hərəsi fərqli mövzulara, fərqli baxış tərzlərinə sahibdirlər. Çoxlu tərifləri gördükdən sonra ümumiləşdirilmiş formada izah verə bilərik: "Fəlsəfə insanın özünü və kainatı anlamaq cəhdidir.". Əgər siz heç olmasa bir dəfə yaxşı insan ilə pis insan arasındakı fərqi düşünmüsünüzsə, deməli fəlsəfə etmisiniz. Əgər siz heç olmasa bir dəfə gecə yarısı başınızı göy üzünə qaldırıb ulduzlu səmaya baxaraq kainatın yaranışı haqqında düşünmüsünüzsə, deməli siz də filosofluq etmisiniz. Fəlsəfə bu qədər sadədir, həm də biraz mürəkkəb. Verdiyiniz sualdan, o sualın gətirdiyi yeni suallardan asılı olaraq çətinliyi də artır. Sual vermək fəlsəfə öyrənən adamın vərdişi olmalıdır. Tapdığımız hər bir cavab özlüyündə yeni suallar da gətirir, bu sualları görmək və bunlara cavab axtarışına çıxmaq, məhz fəlsəfədir.

Fəlsəfə nə deyil ?

Fəlsəfə şəxsi inkişaf aləti deyil. Əgər siz özünüzü inkişaf etdirmək, yaxşı bir həyat yaşamaq ümidi ilə fəlsəfə oxumağa başlayırsınızsa, fəlsəfə ən yaxşı yol olmaya bilər. Siz fəlsəfə oxuyaraq "səhər saat 7-də oyan", "axşamlar su içib yat" kimi sadə təriflər tapmayacaqsınız. Əksinə, fəlsəfə insanın normal həyatını, dəyərlərini, dünyayı baxışını sarsıda bilər.Fəlsəfə oxuduqca siz özünüzü və ətrafınızdakı hər şeyi sorğulamağa başlayacaqsınız. İnandığınız dəyərlərdən şübhə etməyə başlayacaqsınız. Əgər kifayət qədər güclü psixologiyanız yoxdursa (deyəsən heç birimizdə yoxdur) və bəzi fəlsəfi axınların təsirinə qapılsanız, onda həyat sizin üçün əzaba çevrilə bilər.

Qayda 2: Fəlsəfədə öyrəndiklərinizi gündəlik həyatda istifadə etmək, tətbiq etmək yaxşı fikir olmaya bilər.

Məsələn, nihilizm sizə maraqlı, hətta məntiqli görünə bilər və bütün dəyərlərin mənasız olduğu qənaətinə gəlib sonra ailə üzvlərinizə bunu göstərməyə çalışsanız, onları incidə bilərsiniz, onların sizə qarşı olan sevgisini və hörmətini zədələyə bilərsiniz. Odur ki, yeni bir fəlsəfi termin öyrənərkən onu istifadə etməyə, mənimsəməyə çalışmayın. Əvvəlcə bir stulda oturun, bir stəkan su için və kitabı yerə qoyaraq sakitcə oradan uzaqlaşın.

Bir az qorxulu səslənə bilər, amma iş burasındadır ki, insan fəlsəfə oxuduqca təkcə öz düşüncələri və razılaşdıqları ilə deyil, ona zidd olan, inandıqlarını yalanlayan fikirlərlə də qarşılaşır, empatiya etməyə çalışır. Qısaca, dəyişməyə başlayır. Əvvəl düşüncələri, sonra davranışları və ən sonda özü də tamamilə dəyişmiş bir insan olur.

Hər kəs fəlsəfə öyrənməlidirmi ?

Fəlsəfənin hər kəs üçün uyğun olmadığını düşünürəm. Bəzi insanlar həyatlarını sorğuladıqca mövcud çətinlikləri, ziddiyətləri açıq şəkildə görürlər. Bununla belə, bu çətinlikləri dəyişdirmək üçün nə gücləri, nə də imkanları var. Beləliklə, yaşadıqları həyat ilə xəyal etdikləri həyat arasında bir uçurum yaranır. Bu ziddiyyət insan üçün əzaba çevrilə bilər. Həyatdan aldığı zövq azalır və sadə həyatın təbiiliyi yerini gərginliyə buraxır. Fəlsəfə, bu hallarda, insanı mənəvi, psixoloji narahatlığa sürükləyə bilər. Buna görə də, mənim fikrimcə, həyatını sorğulamağa hazır olmayan və ya buna ehtiyacı olmayan insanlar fəlsəfədən uzaq dursa yaxşıdır. Bu, sakit və xoşbəxt bir həyat üçün daha yaxşı seçim ola bilər.

Qayda 3: "Hər kəsi filosof etməyə çalışan" fəlsəfə peyğəmbəri roluna bürünməyin.

Fəlsəfənin faydası varmı?

Fəlsəfənin həm fərd olaraq oxuyanlara, həm də bəşəriyyətə bir çox töhfəsi olub. Qısa formada bir neçəsinə baxaq:

• Bəşəriyyətə təsirləri: Kapitalizm, demokratiya, sosializm, insan hüquqları və digər anlayışlar fəlsəfənin verdiyi töhfələr sayəsində inkişaf edib və bu gün həyatımızın ayrılmaz bir hissəsinə çevrilib. Fəlsəfəni boş sözlər yığını olaraq göstərməyə çalışanlar bu qədər vacib nüansları gözardı edir. Halbuki gündəlik həyatımızın hər anında bizə təsir edən şeyər üçün fəlsəfəyə və filosoflara borcluyuq.

• Tənqidi düşüncə: Suallar verməyi, arqumentləri təhlil etməyi və fərqli fikirləri nəzərdən keçirməyi öyrənmək bizdə tənqidi düşüncəni inkişaf etdirir. Siz yeni öyrəndiyiniz hər bir bilgiyə, əxlaqi dəyərə tənqidi yanaşmağı öyrənirsiniz. Gözü bağlı formada heç nəyi qəbul etmirsiniz. Etdiyiniz seçimlər, verdiyiniz qərarlar şürlü və özünüzə məxsus olur.

• Özünü dərk və ifadə etmə: Hər bir fikir, əxlaqi dəyər haqqında ətraflı düşündükcə özümüzü anlamaq və ifadə etmək asanlaşır. Düşüncə və hisslərimizi daha dəqiq və mənalı bir şəkildə ifadə etməyi öyrənirik.

• Dünyanı və ətrafda baş verənləri anlamaq: Fəlsəfə bizə dünya, insan və həyat haqqında daha dərin düşünməyə, fərqli baxış bucaqları qazanmağa kömək edir. Beləliklə biz, həm özümüzü, həm ətrafımızda baş verənləri, həm də bizi əhatə edən şeylərlə münasibətimizi daha aydın başa düşürük.

• Mənəvi və əxlaqi dəyərlərə yenidən baxış: Yaşadığımız cəmiyyətin, dostlarımızın və ya ailə üzvlərimizin bizə öyrətdiyi, yeritdiyi bütün əxlaqi dəyərləri yenidən sorğulayıb, öz seçimimzlə onları qəbul edirik və ya bəzilərini həyatımızdan çıxarırıq.

Hansı suallara cavab axtarır?

Fəlsəfə həm də axtarış deməkdir, cavab axtarışı. Sualları bilmədən nəyi axtaracağıq? Həyatımızın müəyyən dövrlərində özümüzə bəzi suallar veririk:
"Mən kiməm? Həyatın mənası nədir? Doğru və yanlış nədir? Ədalət nədir? Azadlıq nədir? "
Qəliz fəlsəfi terminlərə girməzdən əvvəl, gəlin, aşağıdakı diaqramda sualların qruplaşmasına nəzər yetirək. Əslində bu sualların hər biri hansısa fəlsəfə qolunu yaradır.

Fəlsəfənin qolları

Fəlsəfəyə yeni başlayanlar üçün faydalı ola biləcək formada fəlsəfəni qollara bölmək olar. Bu qollar arasında sərt bir iyerarxiya yoxdur, onlar ya bir-birini tamamlayır ya da kəsişirlər. Şəkildə gördüklərinizi rənglər üzrə qruplaşdırmışam: göy rəngdə olan mövzular mənim öyrənmə planımdakı başlanğıc nöqtəmdir.

• Məntiq: Düzgün mühakimə və arqumentlərin prinsiplərini öyrənir. Məntiq fəlsəfi mühakimə üçün əsas alətdir.

• Metafizika: Varlığın, reallığın və mövcudluğun fundamental təbiətini araşdırır. Məsələn, "Reallıq nədir?", "Varlıq nədir?", "Şüur necə yaranır?" kimi suallara cavab axtarır.

• Epistemologiya: Bilik, onun mənbələri, təbiəti və sərhədləri ilə məşğul olur. "Bilik nədir?", "Biz nəyi bilə bilərik?", "Biliyimizi necə əsaslandıra bilərik?" kimi suallar epistemologiyanın əsas mövzularındandır.

• Aksiologiya: Dəyərləri araşdırır və iki əsas sahəyə bölünür:

  • Etika: Əxlaqi dəyərləri, doğru və yanlış, yaxşı və pis anlayışlarını araşdırır.

  • Estetika: Gözəllik, sənət və estetik təcrübə ilə məşğul olur.

Bundan əlavə, fəlsəfənin digər mühüm qolları da var, məsələn, siyasi fəlsəfə, dil fəlsəfəsi, zehin fəlsəfəsi, elm fəlsəfəsi və din fəlsəfəsi. Bu qollar müxtəlif sahələrin fəlsəfi yönlərini araşdırır. Yeni başlayanlar üçün bu qolların hər birini ayrı-ayrılıqda öyrənmək faydalı ola bilər. Lakin, zamanla bu qollar arasında əlaqələrin olduğunu və onların bir-birini tamamladığını görəcəyik. Məntiq, fəlsəfi mühakimə üçün əsas vasitədir, epistemologiya biliyin təbiətini araşdırır, metafizika reallığın fundamental suallarına cavab axtarır, aksiologiya isə dəyərlərimizi və əxlaqi prinsiplərimizi nəzərdən keçirməyə imkan verir.

Doktrin nədir?

Fəlsəfədə doktrin, müəyyən prinsiplərə, inanc sisteminə və ya fəlsəfi nəzəriyyəyə əsaslanan bir təlimdir. Doktrinlər adətən müəyyən bir fəlsəfi məktəb, cərəyan və ya müəllif tərəfindən ortaya atılır. Doktrin, fəlsəfi suallara verilən sadə bir cavab deyil, daha çox həmin suallara əsaslanan bir baxışdır.

Məsələn:

• Materializm: Reallığın fundamental təbiətinin maddi olduğunu iddia edən metafizik bir doktrindir. Materialistlərə görə, hər şey maddədən və onun qarşılıqlı təsirlərindən ibarətdir. Şüur da daxil olmaqla, bütün hadisələr fiziki proseslərlə izah edilə bilər.

• Əxlaqi Nihilizm: Obyektiv əxlaqi dəyərlərin, prinsiplərin və ya biliklərin olmadığını iddia edən meta-etik bir doktrindir. Əxlaqi nihilistlərə görə, "doğru" və ya "yanlış" kimi əxlaqi mühakimələr sırf subyektiv fikirlərdir və ya emosional ifadələrdir.

Fəlsəfənin qolları və digər terminlərin sadə və detallı izahları üçün filosof.org portalına nəzər yetirə bilərsiniz (hələ ki, çox az məlumat var).

Öz-özünə Fəlsəfə öyrənmə üsulları

Mən 3 əsas yanaşma ilə tanış oldum və mənim üçün ikinci üsul daha uyğun göründü. Siz də aşağıdakı üsullardan birini seçərək öyrənməyə başlaya bilərsiniz.

1. Marağın ardınca getmək ən sadə üsul hesab edilə bilər. Sizi maraqlandıran bir sualdan və ya mövzudan başlayaraq həmin sahəni öyrənirsiniz. Məsələn, süni zəkanın fəlsəfəsi sizi cəlb edirsə, zehin fəlsəfəsi və əxlaq fəlsəfəsi başlanğıc nöqtəniz ola bilər. Haradan başlamağınızdan asılı olmayaraq, maraq və suallar sizi fəlsəfənin digər qolları ilə kəsişmə nöqtələrinə gətirəcək. Əsas məqam, marağınızı itirmədən öyrənməyə davam etməkdir.

2. Tematik Yanaşma Bu yanaşmada siz fəlsəfənin bir qolunu seçib həmin sahədəki sualları və mövzuları araşdırırsınız. Kifayət qədər məlumat əldə etdikdən sonra digər fəlsəfə qoluna keçərək öyrənməyə davam edirsiniz. Məsələn, əvvəlcə məntiq fəlsəfəsini və arqumentasiya üsullarını, sonra Metafizikanı, daha sonra isə Epistemologiyanı öyrənə bilərsiniz (mənim planım bu cürdür).

3. Xronoloji Yanaşma Bu üsul tarixi yanaşmadır, yəni siz ən qədim dövrdən bəri fəlsəfənin necə formalaşmasını, filosofların ortaya atdığı fikirləri tarixi ardıcıllıqla öyrənirsiniz.

• Qədim dövr

• Orta əsrlər

• Modern dövr

• Çağdaş dövr

Bu üsullar yeni başlayanlar üçün nisbətən asan görünən üsullardır. Bəlkə də bir qədər araşdırma apardıqdan sonra öz fəlsəfə öyrənmə üsulunuzu yaradacaqsınız.

Fəlsəfə Ağacı - layihəsi

Fəlsəfə haqqında öyrənmək istəyərkən, və ya hansısa termini axtararkən internetdə öz dilimizdə mənbə tapmaq çox çətindir. Vikipediada tapdıqlarımız isə uzun və mürəkkəb izah olur. Bu mətnləri başa düşmək üçün gərək biraz bazamız olsun, anlayışımız olsun. Həm də bütün bu məlumatlar başa düşülən formada tərtib olunmayıb və qarışıqdır. Bu xaos yeni başlayan maraqlı insanları çaşdırır və öyrənməkdən əl çəkir.

Buna görə də yeni bir layihə başlatmaq qərarına gəldim, mənim kimi fəlsəfə öyrənmək istəyənlər üçün bütün məlumatların olduğu, sadə izahların verildiyi yaxşı bir resurs, portal yaratmaq. Bu məqsədlə filosof.org saytını açdım. Öyrəndikcə, başa düşdükcə terminləri, fəlsəfi məlumatları bu portala əlavə edəcəyəm. İş burasındadır ki, mən özüm də yeni başlamışam və çox az məlumatım var. Əgər siz hansısa fəlsəfi mövzunu yaxşı bilirsinizsə və ya ümumiyyətlə fəlsəfəni öyrənərkən qeydlər götürür, yazılar yazırsınızsa bu layihəyə dəstək ola bilərsiniz. Öz yazılarınızı, qeydlərinizi telegram vasitəsilə mənə göndərə bilərsiniz. @agacv_bot

Layihəyə necə dəstək olmaq olar?

1. Fəlsəfəyə marağı olan insanlarla bu portalı bölüşərək.

2. Bir və ya bir neçə mövzuda öz hazırladığınız yazını portalda yayımlayaraq.

3. Portalda gördüyünüz hərf səhvi, durğu işarəsi səhvi, orfoqrafik, qrammatik və ya məntiq səhvini bizə bildirərək.

İstəyinizdən asılı olaraq sizin adınızı müəlliflər səhifəsində qeyd edəcəyik. Bu səhifədə həm də öz şəxsi bloqunuzun, sosial media hesabınızın, youtube kanalınızın linkini də yerləşdirə biləcəksiniz. Dəstək olduğunuz səhifələrin aşağı hissəsində sizin adınız görünəcək (istəyə bağlı olaraq).

Fəlsəfəyə ümumi xəritə formasında baxış.

Sizin üçün fəlsəfinin qolları və onların tərkibində olana, əlaqəli olan bütün doktrinləri bir xəritədə topladım. Etiraf etməliyəm ki, özüm də yeni başlayan olduğum üçün, bunları qruplaşdırmaq çətin idi. Üstəlik tamamilə doğru deyil. Bəzi düşüncə cərəyanları bir neçə fəlsəfə qoluna aid ola bilər, təsir edə bilər.

Hər halda, bu xəritə(lər) yeni başlayanlara ümumi bir baxış qazanması üçün faydalı olacaq.

Xəritə 1 : Metafizika

Xəritə 2: Məntiq və Epistomologiya

Xəritə 3: Etika

Xəritə 4: Siyasət və estetika

Ümumi xəritə

Xəritəni pdf olaraq yükləmək üçün: https://drive.google.com/file/d/1G4gpIQxLFVZVTYLPeFUXNVxB9V0rtlKz/view

Telegramda izləmək üçün: t.me/virtual_agac

Gecə düşüncələri

Gecə olanda elə bil bütün ümidlər, sevinclər də yatır. Qaranlıq düşəndə düşüncələrim də bədbinləşir. Gündüzlər qurduğum planlar, ümidlər, sevinclər şam işığı kimi yavaş-yavaş öləziyir. Gündüzlər özümə söz verirəm ki, bu axşam ümid haqqında düşündüklərimi hiss etdiklərimi bəzəkli-düzəkli yazacam, sonra təkrar-təkrar oxuyacam, hətta paylaşacam. Axşama doğru həvəsim də ölür, ümidim də. Başlayıram bədbin düşünməyə, güya mən paylaşanda dünya dəyişəcək? Buna görə də gərək gecələr başqa məşğuliyət tapım. Jurnal yazmaq, düşündüklərini, hiss etdiklərini harasa köçürmək mental sağlamlıq üçün çox faydalıdır - deyənlər mənim gecələr yazdıqlarımı görsələr deyərdilər ki, sən yazmasan yaxşıdır. Yazdıqlarım bir tərəfdən məni rahatlatsa da, digər tərəfdən gözümün önündə olur, təkrar oxuyub eyni şeyləri təkrar hiss edirəm, təkrar yaşayıram. Çıxılmaz bir dövr yaranır, hiss et - yaz - oxu - yenidən hiss et. Buna görə də özümə söz vermişəm ki, yazandan sonra açıb bir də oxumaq olmaz, özünü tənqid etmək olmaz, orda yazılan orda qalacaq, veqasda olan, veqasda qalır. Bu, ağ səhifə idi, onu korladın heçnə olmaz. Növbətini korlamağa davam. Geriyə dönüb baxma. Ona görə də bloqda paylaşdığım yazılarda çoxlu səhv olur. Yenidən oxuyub, düzəltməyə nə həvəs olur, nə cəsarət, nə də enerji. Adam öz səsini başqa cihazda eşidəndə necə qəribə hiss edirsə, mən də yazdığım şeyləri təkrar oxuyanda o cür ətim tökülür.

Əvvəllər (tələbə olanda) özümü romanlardakı qəhramanlara oxşadardım, öz mənasız əziyətlərimi onlarınkı qədər romantik və mənalı təsəvvür edərdim. Özümü bir yerə qədər aldada bilirəm, daha sonra hər şey ortaya çıxır. Fight club filmində deyirdi ki, biz tarixin itmiş uşaqlarıyıq. Əzab çəkirik amma səbəbini bilmirik, xəyal qururuq amma özümüzün olmayan xəyallar, istəmədiyimiz işlərdə işləyirik ki, ehtiyacımız olmayan şeyləri alaq. Orda deyildiyi qədər itmiş olmaq istəyərdim. Mən işləyirəm amma nəsə almaq üçün yox, sadəcə boş qalmamaq üçün, zaman öldürmək üçün. Bəli zamanla çox toksik münasibətimiz var, mən onu öldürürəm, o da yavaş-yavaş məni. Bəzən adam işlədiyi yerə alışa bilmir, çünki ora uyğun deyil, bəzən isə öz bədəninə alışa bilmirsən, bəzən yaşadığın yerə, bəzən yaşadığın zamana, bəzən də ümumiyətlə bu kainata uyğunlaşa bilmirsən. Şairin də dediyi kimi, “şeyhim bu kainata alışamadım, beni başkasına ışınla”.

İşi düşəndə səni axtaran insanları həyatından çıxar(ma)!

Mənasız məsləhətlərdə bugün. Bezdim artıq hər yerdə bu şablon ifadəni görməkdən.

Adamın adama işi düşər, biz insanlarla maddi-mənəvi işimiz düşdüyü üçün dostlaşırıq, münasibət qururuq. İşi düşmək ehtiyac duymaq deməkdir. Həyatın hər anında, hər sahəsində insanlara işimiz düşür. Hətta bir-birinə işi düşəndə axtaran insanların sayəsində həyatda qalmışıq. Kiməsə işiniz düşəndə utanıb, çəkinib uzun-uzun süni kef-hal soruşub sonra məqsədə gəlmək artıq nəzakətli hərəkət kimi sayılır. Mən konkretliyin tərəfindəyəm: “salam, sənə buna görə zəng etmişəm, yazmışam” deyib mövzuya girmək lazımdır.

Mənim kontaktlarımda 300-dən artıq adam var, sırf işi düşəndə yazır kateqoriyasına girməmək üçün hər gün birinə mesaj yazmalı olsam, bir il edir. Yəni eyni adama növbəti il mesaj yazıb kefini soruşa biləcəyəm. Yenə də işi düşəndə yazan adam siyahısına düşürəm. Üstəlik il boyunca hər gün səhər yuxudan duranda ağlımda bir şey olacaq: siyahıdakı filan adama yazıb kefini soruş, bəlkə nə vaxtsa işim düşdü.

Digər tərəfdən bu qədər qayğıya, diqqətə ehtiyac varsa özün yazıb insanların kefini soruş, öz dərdini danış rahatla. Niyə oturub gözləyirsən ki, hansısa ildə bir gördüyün adam sənin dərdlərini soruşsun, düşünsün. Bu nə eqodur axı, səndən başqa heçkimin dərdi, işi-gücü yoxdur?

Nəysə, söhbəti uzatmayım: Salam, sizə işim düşüb, dostlarınızı bu səhifəyə dəvət edə bilərsiz? t.me/virtual_agac

Yersiz romantika

Əlimizə keçə hər şeyi romantik formaya salmağa meyilliyik (xüsusilə internetdə). Məsələn:

"Kitablarım varsa heç kimə ehtiyacım yoxdur"

"Pişiyim və mən, başqa heçkimə ehtiyacım yoxdur"

"İtim məni çox sevir, insanlar kimi iki üzlü deyil" və s.

İt, pişik, kitab, at, ot, çiçək və s. bütün bunlar gözəldir, təbiətin bir parçasıdır, amma bu qədər şişirtməyə ehtiyac yoxdur. Əlimizə keçən hər fürsətdə insanları tənqid, təhqir etmək lazım deyil. Qəbul etmək lazımdır ki, heçnə insan münasibətlərini tamamilə əvəz etmir, edə bilmir. Bu cür romantik ifadələrin təsirinə qapılaraq insanlardan uzaqlaşmaq lazım deyil. O ifadələr filmlərdəki kimidir, uydurma, qeyri-real. Bizim hər şeydən əvvəl insanlara ehtiyacımız var, danışmağa, gülməyə, ünsiyyət qurmağa, başa düşülməyə, sevilməyə...

Nə isə, onsuz da məni başa düşən deyilsiz, pişiyim mənə bəsdir, heçkimə ehiyacım yoxdur.

"Sənin getdiyin yolu mən qayıdıram"- çılar

Buna bənzər ifadələri işlədənlərə inanmıram. Sənin getdiyin yolu səndən öncə gedənlərin təcrübə və biliyindən faydalanmaq olar, amma o yolu gedib uğursuz olan bir adam sənin də uğursuz olacağını düşünə bilər. Əslində isə əksi də ola bilər, seçdiyin yolu gedib, həqiqəti tapdığını söyləyən adamın izi ilə getsən onun tapdığı səni qane etməyə bilər. Getdiyimiz yollar, axtardıqlarımız kənardan baxanda eyni imiş kimi görünə bilər, tapdıqlarımız, yolda yaşadıqlarımız, təcrübələrimiz əslində bizə məxsusdur, digərlərindən tamamilə fərqlidir. Bir də "hamının getdiyi yolu getmə, özün öz yolunu çək" deyənlərə də inanmaq lazım deyil. Hərdən hamı kimi yaşamaq, hamının yolundan getmək, adi, sıradan bir həyat yaşamaq daha yaxşı olur. Həyat özü onsuz da mübarizədir, özünü əyri, çətin yollara salıb uduzmaq ehtimalını artırmaq məntiqli olmaya bilər. Üstəlik hamının getdiyi yolda səndən əvvəlkilərdən daha uğurlu olma ehtimalın da çoxdur, sən onların etdiyi səhvləri görüb, o səhvləri etmirsən.

Elmi məqalələrin çoxluq problemi

Son illərdə yazılan, yayımlanan elmi məqalələrin çoxu lazımsızdır və ya hansısa məqalədən kopyalanıb.

Bugünlərdə dopamin hormonu haqqında öyrənmək üçün kiçik ölüçülü bir araşdırmaya girişdim. Əvvəl düşündüm ki, youtube-da bir-iki videoya baxaram, hər şey aydın olar. Mövzu həm mürəkkəb həm də maraqlı olduğu üçün yolum gəlib çatdı elmi məqalələrə. Əlbəttə ki, bunları oxuyub hərtərəfli başa düşmək mənim bacaracağım iş deyil(kimya, neyro elm, biologiya və s. bazası tələb edir). Əvvəlcə gəlin bunu aydınlaşdıraq: bir mövzunu həqiqətən öyrənmək üçün ən yaxşı resurs elmi məqalələrdir. Youtube, internet adətən(bəzi istisnalar xaric) mövzunu səthi olaraq başa düşmək üçün yaxşıdır. Elmi bir kitab oxuyanda da hər paraqrafın üstündə balaca rəqəmlər görürsünüz, o balaca rəqəmlər bu mövzuda yayımlanan elmi məqalələrə istinad götərir. Yəni kitabı yazan adam özü də elmi məqalələr əsasında öyrənib, sonra kitabda daha sadə, başa düşülən dildə oxucuya çatdırır, çünki elmi məqaləni oxumaq asan deyil. Hətta universitetdə bunun dərsi var: "Elmi tədqiqat üsulları", deyəsən adı belə idi. Bu dərsdə bizə məqaləni necə oxumaq və necə yazmaq olar öyrədirdilər (bir semestr).

Elmi məqalələrin hamısı həqiqəti əks etdirmir. Yadıma düşdü ki, dissertasiya işimi yazarkən oxuduğum, tapdığım elmi məqalələrin demək olar ki, 90%-i necə deyərlər lazımsız idi. 2020-ci ildə yazılan məqalələr 1995-ci ildə yazılanın sözlərini dəyişib, biraz bəzəyib və yayımlayıb. Fərz edək ki, siz magistr və ya doktorantura təhsili alırsız, bu təhsil müddətində ən az 2-3 elmi məqaləniz yaymılanmayıbsa sizə diplom və ad vermirlər. Üstəlik professor və alimlərin status göstəricisi istinad və elmi məqalə sayıdır. Yəni kimsə boynundakı qızıl boyunbağı ilə öyünürsə, elm adamı da yazdığı məqalə sayına görə fəxr edir. Düşünə bilərik ki, axı onlar elm adamıdır, hər şeyi obyektiv və şəffaf edirlər. Elə deyil, pul, status, qrant almaq və s. səbəblər üçün səhv, lazımsız, kopya məqalələr yayımlayan fırıldaqçı alimlər də az deyil. Üstəlik təcrübəsizliynə görə də səhv məlumatlar bölüşən gənc alimlər də var. Qısacası, ən güvəndiyimiz elmi resursların içində də həqiqəti, doğru məlumatı tapmaq çətindir.

Çətinlik çəkdiyim bir mövzu isə, məqalələrin əl çatan olmaması idi. Həqiqətən bir mövzunu dərin öyrənmək istəyən bir tələbə fərqli mənbələrə xeyli pul ödəyib, o məqalələri oxuya bilər. Tələbənin isə o qədər də pulu olmur. Bundan heç xoşum gəlmirdi, internet dövründə həqiqi, elmi məlumata çatmaq üçün çoxlu maneə aşmalı idim. Saxta, səhv məlumatlar isə çox asanlıqla adamın gözünə girir.

Sonda elmi məqalə oxumaq istəyib pulu çatmayanlarla faydalı (illeqal) bir resurs bölüşüm. Oxumaq istədiyim bütün pullu məqalələri bu saytdan götümüşdüm. (istifadəsi asandır, oxumaq istədiyin amma pullu olan məqalənin linkini bura atırsan sənə pdf formada göstərir).

https://sci-hub.se/

Bunun etik tərəfi müzakirəyə açıqdır, illeqal yolla elm öyrənmək nə qədər düzdür bilmirəm. Elm ilə aramıza bu cür kapitalist sərhədlər qoyulması düzdürmü? O da müzakirəlidir.

Əgər həqiqətən başa düşsəm: dopamin, cortisol, seratonin və adrenalin hormanlarının funksionallığı, beynimizə təsiri və bu biliklərin gündəlik həyatda tətbiqi haqqında qeydlərimi sizinlə bölüşəcəyəm.

Maraqlananlar üçün: fırıldaqçı elm adamlarından məşhur Dan Ariely haqqındaoxuya bilər. Adamın kitabları, yayımlanmış çoxlu elmi məqaləsi var, sonradan ortaya çıxıb ki, bir çox məqalədə bilərək, yalan məlumatlar yazıb və bundan xeyli pul qazanıb.

Necə yaşamalı?

Bizə necə yaşamaq lazımdır öyrədilmir, adicə balaca bir cihaz alanda belə içində istifadə qaydaları olur. Di gəl bu həyatda yaşamağın qaydası yoxdur. Xüsusilə bizzimki kimi bir cəmiyyətdə normal, keyfiyətli yaşamaq, inkişaf etmək anlayışı ümumiyyətlə yoxdur. Biz çox vaxt kim nə deyər norması ilə yaşayırıq. Elə mən özüm də uzun müddət belə yaşamışam. Uzun müddət depresiv, ümidsiz həyat tərzi ilə yaşayandan sonra qərar verdim ki, özümü dəyişməliyəm. Daha yaxşı necə yaşamaq olar öyrənməliyəm. Burdan yola çıxaraq necə normal yaşamalı? sualına cavab axtarışına çıxdım. İkinci beyin, digital garden ideyaları ilə tanış olduqdan sonra isə bu öyrəndiklərimi səliqəli, başa düşülən bir formaya salıb paylaşmağa da başladım. Ağac kanalında və medium bloqumda qeydlərimi yazılarımı bölüşdüm. Kənardan baxanda hər dəfə fərqli mövzulardan danışırmış kimi görünür. Əslində isə oxuduqlarım və yazdıqlarımı bir neçə kateqoriyaya bölmüşəm. Maslovun piramidasına oxşasa da biraz özümünküləşdirmişəm.

Mənim normal yaşam kateqoriyalarım belədir (ümumi formada):

1. Fiziki həyat: Bura daxildir öz bədənini tanımaq, sağlamlıq, qidalanma, yuxu, hərəkət və s.

2. Emosional yaşam: burda həm öz daxilimdə həm xaricimdə olanlarla olan münasibətlərim.

3. Karyera: Kapitalizmi nə qədər sevməsəm də bu sistemin içində baş çıxarmalıyam, yaşamaq üçün pul qazanmalıyam. İxtisasımla bağlı oxuyub öyrənmək.

4. İntellektual həyat: İncəsənət, ədəbiyyat, fəlsəfə, öyrənmə, öyrətmək və ya nə isə yaratma həvəsi.

Bunlar çox geniş formada qısaltdığım kateqoriyalardır, hər kateqoriya daha aşağı kateqoriyalara bölünür. Məsələn, emosional yaşama ailə, sevgi, dostluq, həyatda məna axtarma, yaratmaq, özünü axtarmaq, fərqindəlik və s. kimi mövzular da daxildir.

Bunu paylaşıram ki, bu cür axtarışda olanlara bəlkə kömək oldu. Siz öz kateqoriyalarınızı yarada bilərsiniz. Mənim üçün hazırda 4 hissə var, amma 5-ci haqqında da düşünməyə başlamışam, bunun adını Zövq və ya xoşbəxtlik qoymaq olar. Bu kateqoriyada xəyallarınız, səyahətləriniz, qısaca etməkdən zövq aldıqlarınızı qruplaşdıra bilərsiniz.

Önəmli nöqtə burasıdır ki, fiziki sağlamlığınız və ya duyğusal sağlamlığınız qaydasında olmayanda digərləri də pozulacaq. Buna görə balansı qoruyaraq hamısına zaman, enerji ayrıb həm öyrənməli, inkişaf etdirməli həm də normada saxlamalıyıq. Bu yolda özümə və sizə uğurlar!

Pozitiv rəy!

Pozitiv rəy (feedback) verməyi öyrənməliyik, öyrənməliyəm.

Bəyəndiyim, sevərək oxuduğum, izlədiyim kontentə qarşı çox passiv davranıram. Youtube da təkrar-təkrar baxdığım videoya nə bir çox sağol yazmışam, nə də like etmişəm. Güya bu adamın mənə borcu var imiş kimi davranıram.

Mənim keyfiyətli saydığım səhifələrə yazmadığım rəyləri, reaksiyaları, keyfiyətsiz saydığım səhifələrin izləyiciləri daha çox edir, daha çox şərh və reaksiya alan səviyyəsiz kontent, video isə daha çox önə çıxır.

Qəribə bir paradoks yaranır, yaxşı saydığımı qiymətləndirmirəm, əvəzinə pis saydığımın kütləviləşməyinə məyus oluram.

Məşhur bir meme(miim) var, internetdə sualına cavab axtaran bir adam sualı yazdıqdan sonra saxta hesabla girib səhv bir cavab yazır. Bu səhv cavabı görən adamlar girib onu söyüb səhvini düzəldir. İnsanlar səhvi görməyə daha çox meyillidir. Elə mən də, sevrək izlədiyim birini, səhifəni ilk səhvində qara siyahıya atıram. Özüm mükəmməl olduğum üçün gərək izlədiyim adamlar, səhifələr də mükəmməl, səhvsiz olsun.

Bəs sən, o, filankəs? - çilik və ya Whataboutism.

Bəzən bilərək, bəzən bilməyərək, bəzən də hansısa propaqandanın nəticəsi olaraq istifadə olunan bir üsuldur.

Kimsə səhv gördüyü bir şeyi tənqid edəndə aldığı cavabların bəziləri:

- Bəs sən özün ortaya nəsə qoymusan?

- Bu avropada, amerikada da var.

- Güya filankəs nə edib ki?

- Bunu bəyənmirsən amma filankəsi, filan hadisəni niyə tənqid etmirsən?

- Güya sən (onlar, filankəs) belə etmirsən?

Burdakı əsas məqsəd ortada olan problemdən, səhvdən yayınmaq üçün söhbətin istiqamətini dəyişməkdir, başqalarını və ya qarşı tərəfi günahkar kimi göstərməkdir.

Whataboutism etməyin, etdirməyin, qarşılaşdıqda isə daha aydın cavablar verə bilərsiniz:

- Mən ortaya heçnə qoymuramsa bu o demək deyil ki, səhv olanı tənqid edə bilmərəm.

- Amerikada səhv olan bir şey bizdə də səhv olmalı deyil.

- Filankəsin səhv və ya düz olmağı sənin səhvini gizlətmir.

- Səhv olan başqa bir hadisəni, şəxsi tənqid etmirəmsə bu mənim səhvim ola bilər, amma sən öz səhvini mənim üstümə yıxma.

- Mən özüm də səhv edirəm, mənim səhv etməyim sənin də səhv etməyinə icazə vermir.

Digər bir nüans, hansısa şəxsi, hadisəni və ya bir işi tənqid edə bilmək üçün mütləq o ixtisasa sahib olmaq lazım deyil. Mən rejissor deyiləm amma səviyyəsiz bir filmi normaldan ayırd edə bilirəm, siyasətçi deyiləm amma yalan vədlər verən siyasətçini ayırd edə bilirəm. Müğənni deyiləm amma bəyənmədiyim hansısa musiqini tənqid edə bilərəm. Bu cür səfsətələrin tələsinə düşməyin, düşənlərin əlindən tutub başa salın.

Bunu yazıram ki, biraz sonra kimisə tənqid etsəm gələcək bütün şərhlərə hazır cavabım olsun🙂

Ad hominem - Şəxsiyyətə hücum

whataboutism-in əmisioğlu deyə biləcəyimiz digər üsul(səfsətə).

Müzakirə zamanı qarşı tərəfin sualına cavab verə bilməyəndə, arqument tapmayanda yayınmaq üçün şəxsin özünə hücuma keçib, mövzuya aid olmayan arqumentlər gətirmək.

Nümunə:

A: Yağlı yemək sağlamlığa ziyandır.

B: Sən get öz qarnını ərit sonra bizə ağıl öyrət.

A: Siqarət çəkmək zərərli vərdişdir.

B: Sənin atan bütün gün siqaret çəkib içki içir, birinci get öz atanı düzəlt.

A: Mən bu aktyoru bəyənmirəm.

B: Sən get öz burnunu düzəlt daha sonra gəlib fikir bildirərsən.

Bu cür insanlarla ümumiyyətlə müzakirə etmək olmur, mövzuya dair arqumenti bitir və ya qəsdən qarşı tərəfi əsəbləşdirmək, təhqir etmək üçün ad hominem üsuluna əl atırlar. Belə arqument gördüyünüz yerdən dərhal uzaqlaşmağınız məsləhət görülür.

Çoxluğun bəyəndiyi bir şeyə mız qoymaq

Çoxluq bəyəndiyi üçün bəyənməmək xəstəliyinə mən də tutulmuşdum vaxtı ilə. Elə bilirdim ki, fərqli olmaq üçün hamıdan fərqli şeyləri bəyənməliyəm. Künc-bucaqda tanınmayan, bilinməyən bir kitab, film, rejissor, yazıçı tapıb onu bəyənəcəm. Beləcə kimsə məndən soruşanda öz fərqimi göstərəcəm. Siz hamınız Dostoyevskini bəyənirsiniz amma mən sizdən daha fərqli(üstün, ağıllı) olduğum üçün onu tənqid edib bəyənməyəcəm.

Bunun başqa bir səbəbi isə kütləvi olan şeylərə qarşı olan qıcıqdır. "Əgər çoxluq nəsə edirsə onun tərsinə get", "hamının getdiyi yolu getmə kimi" aforizmlərə buna görə xüsusi təşəkkür düşür. Sürüdən ayrılıramsa deməli mən ayrıca bir fərdəm.

Əslində isə bu yanaşma özü də gözübağlı, əzbər bir üsuldur. Bir qoyun sürüdən ayrı düşdüsə bu demək deyil ki, o dönüb oldu çoban. Sürüdən səhvən ayrılan qoyunları qurd yeyər. Ağıllı qoyun sürü ilə hərəkət edər, düzgün vaxt, düzgün zaman gələndə özünə uyğun başqa bir sürü seçər. (nəysə uğursuz nümunəni burda dayandırıram, şair demişkən, qoyun olmaq çətin imiş).

Bir şeyi qəbul etməliyik, kütlə həmişə səhv etmir, hətta səhv edən kütlələr zamanla yox olub. Min illər keçsə də sağ qalmağı bacaran bizlər doğru seçimi etmiş kütlələrin nəticəsiyik. Sırf hamı sevdiyi üçün bir şeyi sevməmək səni zövq sahibi etmir. Üstəlik yaxşı bir zövqə sahib olmaq üçün bəsit, sıradan, kütləvi olanları istehlak etməlisən ki, zövqün inkişaf etsin. Heç kim anadan gəlmə yüksək zövqün sahibi olmur. Zövq zamanla formalaşan bir şeydir.

Bu cür tələyə düşməmək üçün hər hansı kütləvi olan bir şeyi bəyənmədiyini deməzdən əvvəl (əsaslı) səbəblərini özün üçün aydınlaşdır.

Aşiq olmaq yoxsa Sevmək?

Eşq: Heyranlıqla başlayır, yarım və ya heç tanımadığımız bir insana duyulur. Bir insanı nə qədər az tanısaq o qədər çox aşiq oluruq, çünki tanımadığımız tərəflərini ağlımızdakı ideal partner ilə tamamlayırıq, beləcə heyranlıq da yaranır. Eşq tək tərəfli də yaşanıla bilər. Bir insanı əldə etdikdən sonra və ya tanımağa başladıqca eşq azalır, çünki tanıdıqca heyran olduğun, beynində ideallaşdırdığın hissələr qüsurlu(ideal olmayan) görünməyə başlayır.

Sevgi: Başlanğıcda simpatiya ilə yaranar, zamanla güclənən bir duyğudur. Bir insanı daha çox tanıdıqca sənə uyğun biridirsə sevgi də getdikcə artır. Sevgi heç vaxt tək tərəfli olmur. Sevgi qarşılıqlı hörmət və anlayışla güclənir, qarşıdakı insanı qüsurları ilə qəbul etmək və s.

Adam gənc olanda, hormonları dolub daşanda gördüyü hər adama aşiq ola bilər, hətta hamısına birdən də aşiq ola bilər. Zamanla bu coşğun duyğu öz yerini sakit sevgi hissinə verir.

Azərbaycansayağı Nihilizm

Əvvəl hər şey maraqlı gəlir, bilmədiyin üçün hər şey səni cəzb edir. Başlayırsan çoxlu kitablar oxumağa, bir müddət sonra marağın itir. Sonra başlayırsan çoxlu filmə baxmağa, vaxt keçdikcə ona da marağın itir. Beləcə illər keçdikcə maraqlı görünən hər şey yavaş-yavaş öz həyəcanını itirir. Bir də görürsən artıq insanlar da maraqlı gəlmir, heçkim səni cəzb etmir, heç bir yeni fikir, dəyər, insan maraqlı gəlmir.

Bütün bunlar anidən baş vermədiyi üçün sən də alışırsan, artıq mənəvi dəyərlər də gözündən düşməyə, dəyərsizləşməyə başlayır. Sonda heçnədən, heçkimdən zövq ala bilmirsən. Mən bunu hissizləşmək adlandırırdım amma vikipediya deyir ki, bu nihilizmin göstəriciləridir.

Açığı özümü nihilist adlandırmağa qorxuram, çünki nihilizm haqqında çox şey bilmirəm, sadəcə Bazarovu tanıyıram, onu da illər əvvəl tanımışam və mənə o qədər də çox təsir etməyib. Mənim yadımda qalan Bazarov yalnız və heçnəyi vecinə almayan, amma kefi yerində olan cavan oğlan kimi qalıb. Bir də kitabda deyirdi ki, heçkimin ziyarət etmədiyi bir məzarı var.

Bir Azərbaycanlı kimi özümü nihilizm adlandırmağa qorxuram, çünki bütov xalq olaraq "camaatın anası-bacısı var" söhbətində həmrəy oluruq, namus üstündə ölüb öldürməyə hamımız hazırıq!

Arada görürəm uşaqlar vitrindən telefon seçirmiş kimi fəlsəfi axın seçib adlarını qoyurlar nihilist. Bu yerdə deyə bilərlər ki, nihilizmin axı qolları var, etik nihilist, epistomologik, politik, zad, zud və s. sən axı hansısan?

cavab: bilmirəm

Məndə hərəsindən biraz var, insanları sevmirəm amma nənəmi çox istəyirəm, adətləri sevmirəm amma novruzda tonqalın üstündən tullanmağı sevirəm, mənəvi dəyərlər çox mücərrəd görünür amma yaxın dostlarım var.

Bəlkə yeni termin çıxaraq? adını qoyaq azərbaycansayağınihilizm, yarı ondan yarı bundan fəlsəfəsi.

Sözümün canı: özünü hansısa qəlibə soxmağa çalışma! özünə bir ad qoyub daha sonra qoyduğun o ada uyğunlaşmağa çalışma. Həyat o qədər mürəkkəbdir ki, heç bir düstura, terminə uymur, sığmır. Bu sənin həyatındır, bu sənin fəlsəfəndir, özünü heçnəyə həbs etmə. Vaxt keçdikcə özünü tapırsan(və bu heç vaxt bitmir, hər axtarışda başqa bir sən tapacaqsan), bugün nihilist sabah isə tamam başqa bir ad sənə uyğun görünə bilər.

Sərsəri oğulun qayıdışı

Bəzən sadəcə rəsmin gözəlliyinə baxmaq kifayət etmir, onun hekayəsini bilmək o əsəri anlamağımıza kömək edir.

Sərsəri oğulun qayıdışı adlı bu əsərin hekayəsi belədir ki,Zəngin bir atanın iki oğlu var. Kiçik oğlu ailəsi ilə birlikdə yaşamaqdan bezir və dünyanı gəzib tanımaq, əylənmək qərarı alır. Atası hələ sağ ikən mirasdan öz payını tələb edir və götürdüyü pul ilə evdən ayrılır. Uzun illər başqa diyarlar gəzib,əylənən oğul sonda bütün pulu bitdiyi üçün peşman halda evə qayıdır. Bu illər ərzində böyük qardaş isə atasının yanında qalıb,çalışıb əlindən gələni edir. Evə qayıtdığı zama rədd ediləcəyini düşünən kiçik oğul bayram abu havasında qəbul edilir və qurban kəsilir, qonaqlıq təşkil edilir. Evə qayıdan kimi atasının önündə diz çöküb əfv diləyən oğulu atası həmin an bağışlayır və bu anı rəssam bu əsərdə təsvir edir.

Bu rəsm mənə balaca qara balıq hekayəsini xatırladır. Bizim balaca qara balığımız öz yaşadığı yerdən çıxıb başqa dünyalar tanımaq istəyir. Anası və ətrafdakılar isə ona deyir ki, burdan başqa dünya yoxdur,bizimlə qal. Balaca balıq isə düşünür ki, bu çayda yaşayan balıqlar yeməkdən, yatmaqdan və eyni sıxıcı günlərə davam etməkdən başqa bir iş görmürlər. Və beləcə bizim balaca qara balıq yola düşür, azadlığa, fərqliliyə, yeniliyə doğru… Hekayənin sonu yaxşı bitir və bizim balaca qara balığımız dənizə qovuşur. Sərsəri oğulun sonu isə peşmanlıqla bitir və peşman olaraq geri qayıtmalı olur.

Rəsmdəki oğullardan hansı sizi təsvir edir? İçinizdəki oğul hansıdır?

Bütün qaydaları pozub, risk edib öz istədiyiniz kimi yaşamaq yoxsa həmişə qaydalara əməl edib başqaları tərəfindən təsdiqlənmək və qəbul olunmaq?

Özünü tamamlanmış hiss etmək

Hərdən düşünürük ki, hansısa xəyalımıza, arzumuza çatsaq özümüzü tamamlanmış hiss edəcəyik və ömrümüzün geri qalanını xoşbəxt, rahat yaşayacağıq. Bu heç vaxt baş tutmur, çünki arzular bitib tükənmir, hər arzuya çatanda yeni biri daha çıxacaq. Fərz edək ki, mən ideal insanam :) və heç bir arzum olmadan yaşamağı bacarıram, yenə də özümü tamamlanmış hiss etməyim mümkün deyil. Mən kiməm sualının cavabından da başa düşürük ki, bir dənə mən yoxdu, mən olmaq demək çox mürəkkəb iplərlə bir-birinə bağlı yüzlərlə nöqtə deməkdir.

Özümü tam hiss etmək üçün gərək sevdiyim, tanıdığım bütün insanlar yanımda olsun və daim mənimlə birgə yaşasın. Çünki tanıdığım, sevdiyim hər insanda bir parçam var, xatirələrim var və insan hər zaman hansısa insan üçün darıxır. Tutalım ki, sevdiyim hərkəsi bir araya topladım və ömür boyu yanımda saxladım. Digər bir asılılıq zamandır, zaman keçdikcə mənim bir parçam keçmişdə qalır, keçmiş zamanı isə heç vaxt geri qaytarmaq olmur, arada oturub keçmişdə yaşadığım xoş xatirələri, kədərli hadisələri xatırlayıb keçmişdə qalan o parçam üçün darıxacam. Bir sözlə, həqiqi mənada tamamlanmış hissi heç vaxt tam olmayacaq.

Tamamlanmış olmaq üçün bəlkə də heç parçalanmamaq lazımdır, heç bir insan tanıma, sevmə, heç bir xoş hadisə yaşama, çünki zaman keçəcək və o xoş xatirə üçün həmişə darıxacaqsan. Bir bütün olaraq qalmaq üçün gərək heç yaşamayasan...

Mənimsəmək

Çox maraqlı sözdür. Öz içimizdə olan bir "mən" var, və biz sevidiyimiz, anladığımız şeyləri o "mən"-ə qatırıq.

Nəyisə öyrənmək başqadır mənimsəmək başqa. Biz adətən uşaqlıqdan bəri bizə yeridilən fikiləri mənimsəmişik. Hətta yeni doğulan uşağın "mən"-ini də valideynləri qurur, sonra ona mənimsəməyi öyrədir, daha sonra o "mən" balaca bir qara dəlik kimi ətrafında gördüyü hər şeyi mənimsəyir. İllər keçir amma biz hələ də şüurlu mənimsəməni öyrənmirik, öz ansının hazır, çeynənmiş yeməyini gözləyən bala quş kimi, başqalarından, ətrafdan hazır, çeynənmiş dəyərləri mənimsəyirik.

Bir nöqtədə ayılırsan, öz mən-ini və mənimsədiklərini təhlil edirsən, qara dəliyin içinə girib təmizlik aparırsan. Bəzilərini çıxarıb atırsan, bəziləri isə artıq mən-in bir parçası olduğu üçün onunla yaşamağa məcbur olmağın məyusluğu ilə davam edirsən.

insan, cəmiyyət və mən...

İnsanlarla necə danışmaq lazımdır hələ də öyrənməmişəm. Bir məclisdə paxlava yeyərkən, ayda, ildə bir dəfə gördüyüm tanışlarla, qohumlarla nə danışım, necə danışım bilmirəm. 9-ci sinifdə insan və cəmiyyət dərsi var idi, adətən voleybol, ya da futbol oynayırdıq o dərsdə. Müəllimdən qorxurduq, acıdil və əsəbi idi. Dərsdə səs salan uşaqları hərdən vururdu. Deyəsən o müəllim özü cəmiyyətin bizim sinifdəki təzahürü idi. Müəllim öz varlığı ilə bizə dərs keçirdi, sadəcə biz bunu illər sonra başa düşəcəkdik. Müəllimlər, valideynlər mənə heç vaxt cəmiyyətdə necə danışmaq lazım olduğunu, qısa ayaqüstü söhbətlərədə mövzu tapmağı öyrətmədilər. Mən özüm də öyrənmədim, həmişə bu məsuliyəti qarşı tərəfə atıram. Uzun müddət(illər) sonra ziyarətinə getdiyim hansısa qohuma özümlə bərabər bu məsuliyəti də aparıram. Özümü qəribə hiss etməyim bəs deyilmiş kimi, qonaq getdiyim yerdəkilərə də bu hissi ötürürəm. Sanki onlar da mənim kimi əcaib bir varlıqla nə danışmalı olduqlarını bilmirlər. Tapdığım ən yaxşı üsul tək getməməkdir, özümlə havadan-sudan danışa bilmə bacarığı olan, uzun sükutları mənasız mövzularla poza bilən insanlar aparıram. Beləcə diqqətlər heç vaxt mənim üstümdə olmur, sadəcə soruşulan bir-iki suala cavab verib, yersiz amma hər dəfə işə yarayan eyni zarafatlarla misiyamı yerinə yetirirəm. Mənim qonaq getdiyim ziyarətlər 15 dəqiqədən artıq çəkməməlidir. Bütün bilik və bacarıqlarım sadəcə ilk 15 dəqiqədə bitir. Sonrası qəribə sükut, bir iki suala verilən qısa, mövzunu uzada bilməyən cavablar. Burda məsələ o insanları sevməmək və ya özümə uyğun görməmək deyil, onları buna görə qınamıram, günahlandırmıram. Mənim arxa planda olduğum görüşlərdə, və ya eyni anda başqa bir qonaq da varsa söhbətlər çox maraqlı davam edir.

Hər mövzuda olduğu kimi, bu çətinliyimə də internetdə həll axtarmışam. Tapdığım üsulları sizinlə də bölüşüm, heç olmasa ilk 15 dəqiqə işinizə yaraya bilər. Görüşdən, qonaqlıqdan əvvəl sizi gözləyən adamların maraq dairəsinə aid heç olmasa 3-4 sual hazırlayın. Bu həmin adamın danışmağa başlaması, söhbətdəki gərginliyi yumşaltması üçün vacibdir. Nümunə: Əmim əsgərliyi haqqında danışmağı sevir, ona əsgərlikdə etdikləri, başına gələn hadisələr haqqında bir iki sual verməyim bəs edir ki, ortam yumşalsın. Heç tanımadığınız adamlardabu üsul çətin ola bilər. Ona görə də, ümumi mövzularda bir neçə mövzu hazırlaya bilərsiz. Havalar yağışlı keçirsə bu ilin bərəkətli olacağını, indiki yağların keyfiyyətsiz olduğunu, zaman keçdikcə insanların bir-birinə necə soyuq davranmağını, uşaqların telefonu əlindən düşürməməsi və s. bu mövzular çox vaxt işə yarayır.

İnsanlarla münasibət, ünsiyyət bu qədər çətin olmamalı idi. Susmaq, sükut bu qədər narahat edici olmamalıdır.

Cızıq

Ağ vərəq üstündə gəzən qarışqanın önündə fərqli cızıqlar çəkərək ona yön verildiyi bir video var. Sonda kiçik bir çevrə çəkilir və qarışqa o çevrənin içində ilişib qalır. Kənardan baxanda qarışqa zəif və axmaq görünür. Əslində isə bizim o qarışqadan çox da fərqimiz yoxdur. Cızıqlara dəymədən, cızıqları aşmadan həyatda qalmağa çalışırıq. Bu şeiri oxuyanda həmin video yadıma düşdü, istədim şeiri sizinlə də bölüşüm.

Sorğulama

Cızığından çıxma! - deyir

Atam mənə haçandı.

Bəs çıxmasam, hardan bilim

Cızığım haracandı?!

Həyatımız ətrafımızda çəkilmiş cızıqlardan ibarətdir. Ya həyatımızı o cızıqların içində yaşayacağıq ya da hərdən o cızıqları aşıb digər tərəfinə baxacağıq. Çox vaxt cızıqlarımız ilə potensialımız üst-üstə düşmür. Sərhədini bilməklə limitini bilmək ayrı şeydir. Sərhədi başqası və ya özün qoya bilirsən, limit isə bacarıqlarının, imkanlarının göstəricisidir. Özünü çətinə salmasan, cızıqlarını aşmağa çalışmasan həqiqi cızığını tapa bilməyəcəksən və öz potensialının altında qalacaqsan. Əlbəttə burdakı nüans özünü necə hiss etməyindir, ola bilər ki, cızıqda qalmaq səni narahat etmir və həyatın normaldır. Bu zaman cızıqlarınla xoşbəxt yaşaya bilərsən.

Baş qaldırma

Sən ay mənə cızıq çəkən, tez ol, poz cızığını!

İstəyirəm özüm çəkəm daha öz cızığımı.

Sorğulamadan sonra gələn qarşıdurma, cızıqları pozma arzusu baş qaldırır. Elə ki, ətrafındakı cızıqları gördün, artıq bu səni narahat edir və buna üsyan edirsən. Narahatlıq başlayır, cızığın o tərəfini düşünürsən, bu cızığı çəkənlərə əsəbləşirsən. Özün öz cızığına sahib olmaq istəyirsən.

Hedonizm

İstəyirəm yekə çəkəm bu cızğı, yepyekə.

İçində atılıb-düşəm, ləzzət alam, kef çəkəm.

Cızıqdan çıxmaq çətinləşdikcə içindəki arzular, həyəcanlar səni daha da narahat edir. Cızıqları aşdıqdan sonra kef çəkməyin, zövq almağın, həyəcanların xəyalını qurursan. Elə təsəvvür edirsən ki, bütün problemlərin tək səbəbi bu cızıqdır. Səninlə o rəngli dünya arasında duran tək şeydir. İçində hardasa gizli bir yerdə bu səbəblərin absurdluğunu duyursan amma görməzdən gəlirsən, çünki bilirsən ki, arzuların, həzz acgözlüyünün sonu yoxdur.

Acı həqiqətlə barışma

Çölündə yox, içindədi mən çəkdiyim o cızıq

Artıq özünü dərk mərhələsi başlayır. Görürsən ki, bu cızıqla o qədər yaşamısan ki, artıq bu cızğı mənimsəmisən. Özününküləşdirmisən, bu cızıq artıq sənin bir parçandır, sən özün öz cızığınsan. Çöldəki hər şeyə və hərkəsə baş qaldırsan da özünlə toqquşma yaşamaq sənə çətin gəlir. Cızıqdan çıxmaq özündən çıxmaqdır bəlkə də.

Bəlkə də cızıqsızlıq daha pisdir, səhrada azmış çölçü kimi hara gedəcəyini bilmirsən. Yorulanda, qorxanda sığınacaq bir künc tapmırsan. Cızıqsızlıq yolunu azmaqdır, itməkdir bəlkə də. Özünü axtarışın sonu bəlkə də əlində olanları da itirməkdir.

Bəs sən cızıq çəkənlərədənsən yoxsa cızıqda qalanlardan? Kimin çəkdiyi cızıqlara həbs olmusan?

Ərgən(yeniyetmə) sözünün təhqir kimi istifadə olunması

Yəqin ki, bizə türklərdən keçib. Yetkinliyə ilk addımını atan birindən birbaşa ciddi, qaşqabaqlı bir adam olmağını gözləyirik. Xoşumuza gəlməyən mövzularda danışması, zarafat etməsi bizə əttökənlik kimi görünür. Cəmiyyətdən bu qədər şikayət edib, dəyişməsini istəyib həm də gəncləri bu qədər qınaq altında qoymaq təzad yaradır. Cəmiyyəti dəyişəcək olan adamlar məhz o ərgənlərdi.

Qərbdə böyüyən yeniyetmələri bizimkilərlə müqayisə edəndə görürəm ki, biz yeniyetməliyi normal yaşaya bilmirik. Onlar yeniyetmə vaxtlarında atlanıb-düşür, istədikləri cür fiziki yarışlarda, təbirlərdə iştirak edirlər, elə yeniyetmə olanda bizə düşük görünən hər şeyi edib doyurlar. Yaşları 20+ olanda da başlayırlar daha ciddi mövzularda düşünməyə (özləri istədiyi üçün). Biznes qurur, layihələr başladır həm pul qazanırlar, həm də insanlara, yaşadıqları cəmiyyətə fayda verirlər.

Bizdə isə fikirləri, zarafatları, azadlığı sərhədlənmiş bir adam böyüyür çatır 20-30 yaşına, hələ də içində edə bilmədiyi uşaqca istəklər qaldığı üçün normal formada yetkinliyə çata bilmir. Yaş artır, pul və azadlıq qazanır amma yenə də nəsə çatmır və başlayır kənardan anormal görünən, özünün də başa düşmədiyi, baş yormadığı hərəkətlər etməyə.

İmkan verin yeniyetmələr öz azadlıqlarını doya-doya yaşasınlar, şit zarafatlar edib, bizə boş görünən şeylərlə məşğul olsunlar.

Çoxluqda itmək

Toy və ya bayram şənliklərində, mənə aidiyyəti olmayan bu xüsusi gündə, uzun müddətdir görmədiyim və ya hamısını eyni anda bir arada görmədiyim adamların əhatəsində olanda, suda həll olan duz kimi, mən də o çoxluğun içində öz bərkliyimi, özümə olan diqqətimi itirirəm. Hansısa iş görülməlidirsə görürəm, zarafatlara gülünməlidirsə hamıdan çox gülürəm, əsəbi olanları, küsənləri başa düşmək lazımdırsa başa düşürəm, kiçik toplumuzu ayaqüstdə saxlamaq üçün əlimdən gələni edirəm. Bu yarı şüurlu formada olur. Bu günün müvəqqəti olduğunu, bitdikdən sonra özümlə yenə tək qalacağımı bildiyim üçün çoxluqda itmək məni narahat etmir. Digər tərəfdən eyni anda müxtəlif insanları görəndə həm mənə maraqlı gəlir, həm də görürəm ki, burda heçkim özünü düşünmür, hamılıqla bu kollektiv hadisənin bir parçası oluruq. Məsuliyyət də hamıya bölündüyü üçün heçkim çox stress yaşamır, narahat olmur. Tutalım hansısa əşya, plan pozulursa, mütləq kimsə hardansa tanış bir adam tapacaq və problem həll olacaq və beləliklə bu xüsusi gün qısa ömrünü davam etdirəcək. Çoxlu halda olmağın gətirdiyi qəribə bir rahatlıq var, elə bilirəm belə günlərdə birlikdə aşa bilməyəcəyimiz çətinlik yoxdur.

Axşam evə qayıdanda çox yorulduğumu görürəm, həm də özüm üçün darıxdığımı başa düşürəm. Ətrafda nə qədər çox adam olarsa o qədər hissəyə bölünürəm sanki, sonda özümə qalan çox kiçik bir parçam olur.

Uzun illərdi Facebook və oxşar platformalarda vaxt keçirərkən yaşadıqlarım mənə bu hissləri xatırlatdı. Facebookda hansısa pis bir hadisə olanda toplu formada hamımız məyus olur, günahkarların tapılmasını tələb edir və öz həll yollarımızı təqdim edirik. Kimsə işindən çıxanda, yaxınını itirəndə hamımız onun dərdinə şərik oluruq. Şad günlərində isə yenə toplu formada sevincini bölüşürük. Əlbəttə burdakı hisslər real həyatdakı kimi səmimi və dərin olmasa da biz bunları yaşayırıq. Bunun pis və ya yaxşı olduğunu bilmirəm.

Pis olan şey bu çoxluqda özümüzü itirməyimizdir, beynimiz reallığı və Facebookdakı çoxluğu bir-birindən elə də ayırd edə bilmir, diqqətimiz yenə hamıya bölünür, gülünməli zarafatlara gülür, tənqidi mövzularda fikir bildiririr, vaxtımızı, enerjimizi hamıya bölürük. Ən pis tərəfi isə odur ki, toy-bayram günü axşam evə tək qayıdıb özümüzə dincəlmək üçün fürsət verirdik. Facebook isə gecə yatanda da bizimlədir, biz yuxuya gedərkən də toplu formada yatırıq, yuxudan oyanan kimi yenə həmin qarışıqlıq davam edir.

Bu cür davam edən həyat bizə özümüzü unutdurur, gələcəyimizi, karyeramızı, çox yaxınımızda olan 3-5 nəfəri, hər şeyi unutdurur. Çünki hər an kiminsə həyatında xoş və ya bəd bir hadisə baş verir. Hər an ölkə daxili fikir bildirə biləcəyimiz hansısa hadisə baş verir.

Əvəllər sosial medianı aktiv işlətməyən, gündəmi izləməyən, ölkədə baş verənlərdən xəbərdar olmayan insanlara əcaib varlıq kimi baxırdım. Öz-özümə deyirdim "Nə olsun ki, filan şeyi yaxşı bilir, filan şeydə yaxşıdır, amma ot kimi yaşayır, dünyadan xəbəri yoxdur". Sanki mən gündəmi izləyərək, baş verən hadisələrə fikir bildirərək çox vacib bir iş görürdüm, amma özü ilə məşğul olan, öz həyatını sosial mediadan üstün tutan insanlar eqoist və cəmiyyətə faydasız idi.

Ən böyük təsəllim isə bu idi: hamı bunu edir, hamı facebookdadır, hamı mağazadan qovulan qadın haqqında danışır, hamı yerə yaxınlaşan asteroidə aid zarafat edir. Hamı bunu edirsə deməli hamı özünü unudub. Mən səhv etsəm də tək deyiləm. Hamı səhv edir, məsuliyyət bölünür, günahkar bir adam yoxdur. Mənim başıma da nəsə hadisə gəlsə bu topluluq mənə də dəstək olacaq, fikir bildirəcək.

Zaman keçdi və mən indi başa düşürəm ki, nə qədər vaxtımı, enerjimi indi heç birini xatırlamadığım hadisə və insanlara sərf etmişəm. Virtual olaraq hansısa topluluğun içində yolumu azıb, real həyatda özünü itirmiş bir fərd olmuşam.

Hobbisizlər klubu

Hobbin nədir?

Ornitoloq - quşlarla maraqlanan həvəskarlar və ya mütəxəssilərə deyilirmiş.

Bunu başqa birinin CV-sində görüb öyrənmişəm. Bir proqramçı (insan) necə vaxt tapıb saatlarla quşların izinə düşə bilər? (Qeyd: proqramçıların insan olmağı barəsindəki müzakirələr hələ davam edir)

Hobbi anlayışı ləğv olunsun, insanlardan hobbilərini soruşmaq, maaşlarını soruşmaq qədər ayıb sayılsın. İnsan başqasının hobbisini soruşanların arxasınca necə ədəbsiz olduğunu vurğulasın. Kimsə mənim hobbim filan şeydir demədən əvvəl "siz də məni bağışlayın...", "üzr istəyirəm" ifadələrini işlətsin.

Bir insandan hobbisini soruşmadan əvvəl hobbisi olub omadığını soruşmaq ehtiyacı yoxa çıxıb. Sanki hər insan dünyaya gələn kimi ona bir hobbi təyin olunur. İnsanlarla ünsiyyət onsuz da çətindir, söhbət açmağa çalışan kimi hobbi soruşmaq ayıbdır. Utandığımdan heç kimə deyə bilmirəm ki, mənim hobbim yoxdur (siz də məni bağışlayın).

Əlbəttə kinoya baxmaq, kitab oxumaq kimi şablon (cliché) vərdişlər ölümlü, adi adamların vərdişi kimi görülür (bunu deyənlərə bir təhər baxırlar, dodaq altından gülürlər). Burdan "mən televizora baxmıram, tv adamın vaxtını alır, manipulyasiya edir, boş şeydir" deyib əvəzində saatlarla netflix (və ya hdfilmcehennemi) izləyənlərə alovlu salamlar, mən də sizin cərgənizdəyəm.

Hobbisi olmayanlar azlıq sayılsınlar, onlar üçün xüsusi bayraq dizayn edək, himn bəstələyək, küçələrə çıxıb öz qürurumuzu qoruyaq, "hobbi soruşmaq qadağan olunsun" şüarını səsləndirək. Əgər bunu etmək çətindirsə xüsusi hobbi qurumu, fondu yaradılsın. Dövlət bu işə əl qoysun və hobbisi olmayanlara hobbi təyin etsin. Heç olmasa sənəd üzərində təsdiqlənmiş hobbimiz olsa heçkimin qabağında başı aşağı olmarıq.

Gün ərzində işə gedib-gəlmək üçün saatlarla vaxt sərf edən, evə yorğun qayıdan, bütün vacib işlərini həftəsonun saxlayan insanlardan "hobbin nədir?" soruşmaq mərifətsizlikdir.

Yeni bir kasta sistemi yaransın, hobbisi olanlar sadəcə hobbisi olanlarla dostluq etsinlər. Hobbisi olmayanlar isə öz başlarının çarəsinə baxsınlar.

Sabahdan başlayıram quşlar haqqında sənədli filmlərə baxıb, quşlar haqqında oxumağa (oxumaq və izləmək hobbimi quşlara yönəldərək). Qərar vermişəm, CV-imə hobbi hissəsi əlavə edib, qabağına da qara hərflərlə ORNİTOLOQ yazacağam.

Sən tək deyilsən.

Ümidsiz, çarəsiz, tora düşmüş kimi hiss edirsənsə, nə edəcəyini bilmirsənsə, heçkim səni başa düşmürsə, yaxınında olan insanlar səni tanımırsa, başa düşmürsə, ümidsizliyə qapılma, həyatdan əl çəkmə, sən tək deyilsən.

Biz ortada qalmış bir nəsilik, bizdən əvvəlkilər ilə bizdən sonrakılar arasında.

Ani bir qırılma yaşamışıq və öz aid olduğumuz yerlərə çox uzaq düşmüşük, düşüncə olaraq, qavrayış olaraq. Buna görə yaxınlarını günahlandırma, bu qarışıq zamanda, çətin dövrdə hamının günahı var, amma heçkim günahkar deyil.

Həyatda qalmağı, bu mübarizədə qalib gəlməyi bacarmalısan. Özünü itirmə. Sən tək deyilsən, sənin kimi eyni şeyləri hiss edən, eyni çətinlikləri çəkən minlərlə gənc var bu cəmiyyətdə. Bəlkə də uzaqda yox, biraz aralıda, qonşuluqda sənin kimi hiss edən başqa bir insan da var.

Bu da bizim başımıza gələn, və ya bizim içinə düşdüyümüz bir dövrdür. Nə köhnə dövrdür, nə də yeni, ortaya qarışıq.

Bizdən yaşca böyüklər bizi başa düşməyəcək, yaşca balacalar da çəkdiyimiz əziyyətləri başa düşməyəcək. Bizi ancaq özümüz başa düşəcəyik. Tək olmadığını bilmək sənə dəstək olsun, çünki bu cür olan digər hamı mübarizəyə davam edir, yaşamaq, həyatdan zövq almaq üçün çalışır və müəyyən zamandan sonra xoş günlər başlayır, maddi azadlıq qazandıqdan sonra, yaxşı bir dost tapdıqdan sonra, yaxşı bir sevgili tapdıqdan sonra və ya yaxşı bir macəraya çıxdıqdan sonra hər şey yaxşıya doğru dəyişir. Sən də dəyişirsən, zamanla indi səni narahat edən şeylər, çətin gələn şeylər daha da asanlaşır.

Vaxt gələcək indi çəkdiyin əziyyətləri biraz kədərli, biraz da xoş xatirələr olaraq xatırlayacaqsan. Çünki səni sən edən şey bu ağrılar, əzablar olacaq.

Sən mübarizəyə davam et, uğur qazan, hamıya qalib gəl ki, sənin kimi olan digərləri də sənə baxıb həvəslənsin, ümidlənsin.

Ümidini itirmə, qorxma! Sən bunu bacaracaqsan! Mən sənə inanıram!

Zehin - bədən problemi və Raskolnikov

Bu problem - şüur və bədən arasındakı əlaqənin mürəkkəbliyini göstərir. Düşüncələrimiz və bədənimiz arasında birbaşa və ya dolayı bir əlaqə var. Biz bu əlaqəni unudanda gündəlik həyatda ya bədənimiz əziyyət çəkir, ya da zehnimiz. Verdiyimiz qərarlarda, etdiyimiz seçimlərdə hər zaman rasional olub, duyğularımızı, bədənimizi nəzərə almayanda öz daxilimizdə bir toqquşma yaşayırıq.

Raskolnikov məntiqli düşünürək o zərərverici məxluqu öldürmək qərarı almışdı, amma qəhramanımız da bizim kimi qəra verərkən öz bədənini, emosiyalarını nəzərə almamışıdı. Heç kim görməsə də, bilməsə də onun bədəni bu cinayətə dözə bilmir, zəifləyir, xəstəliyi artırdı. Buna səbəb isə daxilindəki məhkəmənin (digər adı ilə vicdan) onu içdən məhv etməyə başlaması idi. Ona hələ də məntiqli görünən bu qərarın öz emosiyalarına və bədəninə niyə bu qədər ağır gəldiyini başa düşmürdü.

Bu əslində müasir dövr insanının yaşadığı ən böyük problemlərdən biridir.

Bu cür problem yaşamamaq üçün gərək biz öz bədənimiz və zehnimiz arasındakı balansı qoruyaq. İndiki özümüz gələcəkdəki özümüzü empatiya edək. Hansısa qərar və seçimdən sonra necə hiss edəcəyik, duyğularımızın, bədənimizin bu nəticəyə verəcəyi reaksiya necə olacaq. Söhbət təkcə düşüncə empatiyasından yox həm də duyğu empatiyasından da gedir. Empatiya haqqında və kiçik məşqlərlə empatiyanı necə inkişaf etdirə biləcəyimiz haqqında daha sonra geniş danışacağıq.

Mən necə güclü oldum?

(və ya Akademiya üçün hesabat)

İnsan güclü doğulmur, amma güclü olmağı seçir və öyrənir. Sizinlə güclü olmaq hekayəmi bölüşmədən əvvəl Kafkanı yad edək. Akademiya üçün hesabat adlı hekayəsində bir meymunun insana çevrilməsini meymunun akademiyaya yazdığı məktub formasında göstərir. Əvvəllər azad yaşayan bu meymun, digər adı ilə Qırmızı Peter, iki güllənin nəticəsində insanların əlinə keçir, qəfəsə düşür və təlimlərə məruz qalır.

Peter deyir ki, özümü insanlara oxşadaraq, onlardan biri imiş kimi göstərərək bu qəfəsdən qurtula bildim, çoxluqda itə bildim. Əvvəlki azadlığım üçün darıxmıram. İnsan olmağa gedən yolda ilk öyrəndiyi şey tüpürmək imiş. Onun tüpürdüyünü görən insanlar buna çox həyəcanla baxırmış. Daha sonra tütün çəkməyi, içki içməyi çətin də olsa öyrənib. Bu meymun insanın öz daxili dünyasını tərk edib, cəmiyyətə uymağa çalışmasını, tənhalıqdan qorxduğu üçün digərlərini yamsılamalı olduğunu göstərir.

Mənim hekayəm də qırmızı Peterin hekayəsindən fərqlənmir. Əvvəllər güclü və zəif fərqini başa düşə bilmirdim. Digər insanları müşahidə etdikcə özümün zəif olduğunu və zəifliyin ayıb bir şey olduğunu gördüm. Bu yolu keçən hamı kimi mən də başqalarını təqlid edərək güclü göründüm. Güclü olmaq kobud olmaq idi, güclü olmaq insanlara aldanmamaq idi, güclü olmaq ilk tanış olduğun hamıya şübhə ilə yanaşmaq idi, güclü olmaq hisslərini insanlardan gizlətmək idi. Hər kəsin güclü və kobud olduğu yerdə zəif olmaq ayıb idi.

Hansısa müdrik insan demişdi ki, kötüklər sərt və güclüdürlər, kiçik fidanlar isə zəif və gücsüz. Kötüklər ölü ağaclardır, fidanlar isə canlıdırlar. Deməli mən ölü olmağı, özümü ölü kimi aparmağı seçmişdim. Güclülərin arasında olmağın gətirdiyi başqa bir çətinlik isə hər an zəif olduğumu başa düşəcəkləri qorxusu idi. Bəlkə də bu qorxu ilə yaşamaq məni güclü edirdi. Etiraf etməliyəm ki, güclü olmağı heç vaxt sevməmişəm, amma artıq gecdir. Bir dəfə ölülərin sırasına girdinsə bir də dirilə bilmirsən. Əvvəl onları yamsılayırdımsa indi onlardan birinə çevrilmişəm. Ölü, amma güclü olmuşam!

Sorğulamaq xəstəlikdir

Sorğulamaq hər zaman faydalı deyil, bəlkə də ümumiyyətlə faydası yoxdur. Hər şeydə olduğu kimi sorğulamada da balansı itirəndə həyat çətinləşir. Gündəlik həyatımızda gördüyümüz işlərin, qarşılaşdığımız hadisələrin böyük hissəsi sadə, bizə mənəvi olaraq çox şey qatmayan, hətta mənasızdırlar. Bu sıradan və normal həyatdır. Sorğulamaq xəstəlikdir, hansı ki bir dəfə sorğulamağa başladınsa davamını saxlamaq olmur. Əvvəl dünyəvi, ümumbəşəri mövzuları sorğulayırsan, daha sonra öz həyatını, amma bununla bitmir. Sorğulamaq həm də hadisələrdə məna axtarışıdır və sorğuladıqca başa düşürsən ki, bu həyatda mənalı şeylərin sayı çox azdır. Vərdiş halına çevrildiyi üçün atdığın hər kiçik addımı, deyilən hər sözü sorğulayaraq mənasızlaşdırırsan. Birinci mərhələ düşüncə olaraq hər şeyə marağın itməsidir, daha sonra isə davranışların da buna uyur. Sənə mənasız göründüyü üçün çox az hallarda hərəkətə keçirsən. Zamanla çevrilib olursan mənasızlaşdırma maşını. Hərəkət olaraq passiv, sorğulama olaraq aktiv bir maşın.

Həyatımı dəyişən 70 manat…

Tələbə olarkən mənim üçün böyük, insanlıq üçün kiçik sayılacaq bir məbləği verib bir neçə kitab almışdım. Həmin kitabların bəzilərini heç vaxt oxumadım, amma o vaxtdan sonra həyatım tamam dəyişdi. Bunun haqqında bir yazı yazmaq istəyirdim, qəşəng, bəzəkli sözlər də tapmışdım, arada bir-iki motivasiya sitatı da qoyacaqdım, amma sonra fərqinə vardım ki, mən bu hadisəni biraz şişirdirəm.

Buna bənzər şişirdilmiş bəzi ifadələr: bir kitab oxudum, bir video izlədim, bir aforizm gördüm və həyatım dəyişdi.

Əslində isə bu cür konkret bir nöqtədə tamamilə dəyişim baş vermir. Oxuduqlarımız, məruz qaldığımız hadisələr, informasiyalar, insanlar bizi yavaş-yavaş buna hazırlayır. Biz fərqində olmadan dəyişməyə başlayırıq. Əvvəllər bizə məlum olmayan və ya təhlükləli görünən şeylərə qarşı daha tolerant oluruq. Bönövrə zamanla hazır olur və həmin an gələndə. Əlinə o kitabı alanda, o videonu izləyəndə sən bu dəyişimə hazır olduğunu başa düşürsən. İndiyə qədər fərqində olmadan dəyişirdinsə, artıq bunu fərqinə varırsan. O qırılma anı səndə aydınlanma anı kimi görünür.

"Biz fərqliyik"-çilər

Köhnə bir müəllimim Facebookda belə bir post paylaşıb "Fəxr edirəm ki, Qafqazlıyam (universiteti nəzərdə tutur)". Bəzi insanlar olduğu qrupu, mühiti şişirtməyə meyillidir. Yəqin ki, sizin də qarşınıza bu cür insanlar çıxıb. Bizim məktəb fərqli idi, hamımız... . Bunu bir çox şeyə dəyşimək olar: bizim qrup, bizim ofis, bizim iş mühiti, bizim ölkə, bizim dünya və s.

Fərd olaraq öz fərqliliyinə inanıb eqo sərgiləyən insanları başa düşmək olur (gülərək), amma toplu formada fərqliyik deyənlər daha çox gülməlidir. Öz fərqliliyini biraz azaldıb digər qrup üzvləri ilə bölüşmək. Bunun bir neçə səbəbi ola bilər. Məncə ən böyük səbəbi tezliklə o qrupa aid olan digər insanlardan təsdiq almağın asanlığı və bu təsdiqlə öz eqonu biraz da olsa rahatlatmadır. Tək özünün fərqli olduğunu vurğulasa yəqin ki, bir çox adamdan tənqid alacaq, amma öz fərqliliyini bir qrupa qarışdıranda asanlıqla bu təsdiqi ala bilir.

Mən bunu belə başa düşürəm: Mən fərqliyəm, ona görə də olduğum qrup fərqlidir. Birinci hissəni gizlədib, ikinci hissəni göstərərək gizli bir fərqlilik ehtiyacını qarşılamaq.

Eqonu qrup üzvləri ilə bölüşür, amma bəzi limitlər gətirir. Qrupun böyüməsini istəmir. Bunun isə çox sadə bir üsulu var. Cümlənin ən başına "Bizim vaxtımızda" əlavə edirsən. Beləcə Həmin məktəbdə özündən əvvəl və sonra oxuyanları qrupdan çölə atırsan. Sadəcə o kiçik qrupun fərqli olduğunu vurğulayırsan.

Öyüd

Hansısa bir sahədə ixtisaslaşan adamlar başa düşürlər ki, həmin mövzu haqqında kiməsə nəsihət vermək çox çətindir. Bir şeyi çox yaxşı biləndə onun nə qədər mürəkkəb olduğunu görürsən və başqalarına bu haqda yön vermək də bir o qədər çətinləşir.

Bizim nəsihət verməyə meyilli olan qocalar da özlərini yaşamaq üzrə, qərar vermək üzrə mütəxəssis saydıqları üçün hamıya nəsihət paylayırlar.

Mən də özümü ağıllı saydığım dönəmlərdə ətrafımdakılara bəzi məsləhətlər verməyə cəhd edib, uğursuz olduqdan sonra məsləhət al-verinin o qədər də uğurlu olmadığı qənaətinə gəldim. Özümə söz verdim ki, bir də heçkimə məsləhət verməyəcəm.

Qədim dövrlərdə nəsillər arası biliyin, təcrübənin ötürülməsi yaşlılardan gənclərə verilən öyüd, nəsihət sayəsində baş verirdi və bu həmin toplumun həyatda qalmağını təmin edirdi. İndi isə bütün bunlara ehtiyac qalmayıb. Əslində yazı və kitablar kəşf olunandan buna ehtiyac azalmışdı, amma internetin bu qədər əlçatan olması nəsihətləri mənasızlaşdırır. Hətta bizim qocalar da indi öz vatsap statuslarında tiktokdan video paylaşırlar.

Kimsə önəmli mövzularda konkret bir yön verməyə çalışırsa bilin ki, bu adamın o mövzuda o qədər də biliyi, təcrübəsi yoxdur. Üstəlik nəsihət verən adam öz təcrübəsinə əsaslanaraq fikir bildirir, sizin isə yaşadıqlarınız tamam başqadır.

Məndən sizə məsləhət(söz verirəm ki, sonuncudur):

1. Heç kimin məsləhətini birbaşa həyatınıza tətbiq etməyin.

2. Heç kimə məsləhət verməyin.

Öyrənmə əyrisi

Yeni bir sahəni, mövzunu öyrənməyə başlayanda sıfırdan başladığımız üçün tez zamanda çoxlu yeni məlumat öyrənirik. Başlanğıcda bilmədiklərimizin çoxuluğu buna səsəb olur. Zaman keçdikcə, biz öyrənməyə davam etdikcə öyrəndiklərimiz artır, bilmədiklərimiz isə azalır. Bir nöqtədən sonra sürətimiz, öyrənmə instensivliyimiz yavaşlayır. Mənə görə bu nöqtə ən vacib nöqtələrdəndir. Bəziləri burda hər şeyi bildiyinə qərar verir və öyrənməni dayandırır. Beləcə həmin mövzuda dərinləşə bilmir. Daha əzmli insanlar isə öyrənməli olacağı şeylərin azlığına, mövzunun daha dar bir çərçivəyə düşməsinə baxmayaraq davam edir və o işin mütəxəssisi olur.

Məncə bu əyrini bir çox mövzuya şamil etmək olar.

Yeni bir insana sevgi duyanda emosiyalarımız sıfırıdan üzü yuxarı doğru artmağa başlayır. Biz bu fərqi asanlıqla hiss edirik, çünki birdən-birə həyatındakı sevgi sıfırdan göylərə qalxmış olur. Bir əmması var ki, zaman keçdikcə bu sevginin də şkalası sabit bir formaya keçməyə başlayır, hətta bəzən üzü aşağı davam edir. Bir müddət sonra fərqinə varırsan ki, bu sevgi sənin üçün çevrilib olub vərdiş(bu pis bir şey deyil).

Digər bir nümunə kədər, itki, çətinlik ola bilər. Anidən bir itki baş verəndə şkalamız sıfırdan mənfiyə doğru sürətlə düşür və bu kəskin dəyişim bizdə çöküşə səbəb olur. Biraz zaman keçdikdən sonra artıq bu çətinliyə alışırıq, çətinliyin, itkinin səviyyəsi artıb, azalmasa da bizim buna qarşı olan dözümlülüyümüzdə dəyişim olmur. Beləcə çətinliyə qarşı dözümlü, güclü oluruq. Ona görə də bir çətinlik yaşayanda hər şey yaxşı olmasa da, biz buna alışırıq.

Həyatını dəyişməyə çalışan bir insan üçün də bu keçərlidir. Dəyişimə qərar verdikdən sonra dəyişim əyrisi sıfırdan yuxarı doğru qalxmağa başlayır. Yeni başladığın üçün dəyişməli bir çox şeyi görürsən və üzərində işləyirsən. Zaman keçdikcə dəyişimin sürəti də azalır və bir nöqtədən sonra monotonluq başlayır.

Qumar və ya narkotik aludəçiləri üçün də bu əyri keçərlidir. Başlanğıcda dopamin ifrazı anidən artır. Zamanla bu artış da azalır və bir yerdən sonra monotonlaşır.

Xülasə:

Həyatında bir xoşbəxtlik varsa birazdan monotonlaşacaq, buna hazır ol!

Həyatında bir çətinlik varsa birazdan öyrəşəcəksən və bu qədər çətin gəlməyəcək.

Həyatda bəzən enişlər, bəzən də yoxuşlar olur və bununla bacaramaq nisbətən asandır. Həyatda daim monotoluq olur, bütün əyrilər, bütün enişlər və yoxuşlar monotonluğa meyillidir. Mənə görə monotonluqla bacarmaq daha çətindir.

Bombalar və uşaqlar...

Bu səhər kefim yoxdu...

Qatardayam, kofem biraz soyuq olduğu üçün heyfisləndim. Xəbərləri oxuyum, olub qalan yuxum da, kefim də qaçsın.

Gecə çoxlu bomba atılıb, o bombaları satan adam da yəqin bu səhər kofesini içərkən, bu qədər az atıldığı üçün heyfislənir. Biraz çox atsaydılar nolardı?! Kefi kök olardı. Kimsə şərh yazır, hər şey cəhənnəm, bitkoinin dəyəri aşağı düşdü. Bombaların düşdüyü yerdəki uşaqlar cəhənnəmi görüblər, gecənin qaranlığı qırmızı bir alova bürünür. Hər şey cəhənnəm...

Alimlər ana südündə mikro plastik tapıb. Deməli artıq dünyaya gələn kimi plastik yeməyə başlayırıq. Kofemi plastik qabdan içirəm. Artıq heç kim başqalarını süni olduğu üçün qınaya bilməz, çünki artıq hamımız mikro formada süniyik, çaşdım, mikro plastikdən ibarətik. Dəyişim birdən olmur. Yavaş-yavaş, mikro-mikro çevrilib oluruq plastik. Vaxt gələcək uşaqlar 100% plastik doğulacaq, alimlər bununla fəxr edəcək! Çürüməyən uşaqlar! Bombaya dözümlü uşaqlar!!

Bombalar göydə vurulub, ölü sayısı 1. Bombanı atanların da bu səhər kefi yoxdu, heç olmasa biraz adam öləydi, biraz. Kofem biraz isti olsaydı kaş, biraz... Deməli bu səhər kefi qaçan tək mən deyiləm, bombanı atanlar, satanlar və bitkoni dəyər itirən o "adam"lar. Bəs cəhənnəmi görən uşaqlar? Onların heçnəyi yoxdur...

Plastik, bomba, bitkoin, kofe...

Çətinliyə, ağrılara, əzablara layiq olduğu dəyəri vermirik!

Hamımız xoşbəxtlik arxasınca gedirik, bir-birimizə arzuladığımız tək şey xoşbəxtlikdir. Əslində isə insanı formalaşdıran şey çətinliklər olur. Əziyyət, kədər, çətinlik qarşısında verdiyimiz reaksiyalar, ondan öyrəndiklərimiz bizi dəyişir. Özümüzü bu çətin anlarda tanımağa, formalaşdırmağa başlayırıq. Geri dönüb baxanda da bizi formalaşdıran şeyin xoşbəxtlik olmadığını görürük.

Xoşbəxt insanın dəyişməyə ehtiyacı olmur, çünki o, halından razıdır. Xoşbəxt olmaq yatmaq kimidir, nə özünün fərqində olursan, nə də ətrafdakıların. Buna görə də xoşbəxtlik müvəqqəti olur.

Hətta xoşbəxtliyin özünü də daha dəyərli edən şey çəkdiyimiz çətinlikdir. Heçlikdən gələn xoşbəxtlik ilə əziyyətin nəticəsi olaraq gələn xoşbəxtlik eyni olmur. Çəkdiyimiz əziyyətlər xoşbəxtliyə də dəyər qatır.

Bütün bunlara baxmayaraq çətinlikdən qaçıb, xoşbəxtlik arzu etmək biraz qəribədir.

20 Faizlər

Hərdən düşünürəm ki, boş vaxtım çox olsaydı zövq aldığım işlərə daha çox vaxt ayırardım. Gündüzlər monoton işləyib axşamlar isə mənə zövq verən vərdişlərlə məşğul olmaq sanki bəs etmir. Bəlkə də bunu özüm də bilmədən qəsdən edirəm. Kimyagər romanında bir tacir var idi, bu tacirin ən böyük arzusu həccə getmək idi, amma bu xəyalına çata biləcək pulu yığsa da ora getmirdi. Deyirdi ki, mənə bu həyatda yaşamaq gücü verən tək şey bu xəyaldır. Bu xəyalıma çatdıqdan sonra nə üçün yaşayacağımı bilmirəm.

Mənim də tətillərdə bə ya həftə sonları bol vaxtım olur, amma normal günlərdə olduğu kimi sadəcə axşamlar bu vərdişlərə vaxt ayırıram. Bilirəm ki, pul qarşılığında etmədiyim bütün işlər, zövqlər az olduğu üçün bu qədər dəyərlidir. Kimsə mənə xoşladığım şeyləri görmək üçün pul versəydi və gündə 8 saat bununla məşğul olsaydım, bir müddət sonra bundan bezərdim. İşinizi sevin və ya sevdiyiniz işdən pul qazanın ifadəsi deyəsən yalandı. Burdakı məsələ pulun həmin zövqü çirkləndirməsi deyil, davamlılığın, monotonluğun bu zövqü sıxıcılaşdırmasıdır. Nifrət etmədiyin bir işdə işləyirsənsə buna davam etmək olar, onsuz da bütün işlər bir yerdən sonra sıxıcı və zövqsüz formaya düşməyə məhkumdur. Pareto deyirdi ki, nəticələrin 80 faizini gördüyümüz işlərin 20 faizi gətirir. Həyatda zövq aldığımız şeylərin 80 faizi də həyatımızın 20 faizində olur. Biraz cəhd edib faizi artıranda dadı da qaçır. Həyatınızdakı 20 faizlərin qədrini bilin və onların artıb-azalmasına çalışmayın.

Layihə

Öz itləri və pişikləri üçün sosial şəbəkələrdə hesab açaraq bir imic yaratmağa, pul qazanmağa və ya like toplamağa çalışanlardan sonra yeni nəsil valideynlər ortaya çıxdı.

Bu varlıqlar öz uşaqlarına layihə kimi yanaşaraq uşaqlarının hər addımı, seçimi, hərəkəti haqqında qərar qəbul edib, öz ideallarındakı insanı yaratmağa çalışırlar. Bu bəs deyilmiş kimi hər şeyi video formatında hamıyla bölüşərək layihənin gedişatından bizi də xəbərdar edirlər. Öz uğurlu layihəsi ilə fəxr edən hər bir layihə meneceri kimi bu valideynlər də övlad adlı layihə ilə qürur duyurlar. Bəzilərinin isə gözü doymaq bilmir. Nitsşenin uber-insanını yaratmağa çalışan bu məxluqlar uşaqlardan hər şeyi eyni anda mükəmməl formada etməsini gözləyir. Mənim oğlum əlaçıdır, üstəlik pianinoda ifa edir, axırıncı boks yarışında qızıl medal aldı, bir aya 10 kitab oxuyur, həftəsonları rəsm çəkməyi öyrənir, 3 dildə səlis danışır, 4 dildə ana söyüşü söyə bilir və s.

Öz bacarmadıqları, arzulayıb çata bilmədikləri hər şeyi, başqasında görüb qısqandıqları və ya instagramda təsadüfən gördüklərini bu layihə üzərində sınaqdan keçirirlər.

Artıq hər yerdə yeriyən balaca layihələr görürəm. Yolda tanımadığım uşaq görəndə soruşmaq istəyirəm: a bala, sən kimin layihəsisən?

Bayram xaosu

Axırıncı bayramda bir qohum ziyarətindəyik. İldə bir dəfə gördüyüm qohumlardandı, evlərini təmir ediblər yoxsa bu evə heç vaxt gəlməmişdim? Mətbəxdə oturub çay içirik, ev sahibi tələsik çayın altını yandırır. Divarda televizor hamıdan yuxarıdan bizə baxır, evdən küftə iyi gəlir, amma biz sadəcə çay içəcəyik. Biraz acam. Televizrorda adını bilmədiyim bir veriliş gedir. Salamlaşarkən, mənə verilən sualları cavablayarkən və deyilən hər şeyi başımla təsdiqləyərkən televizora diqqətlə baxmağa imkan tapa bilmədim. Yaşlı adamlardı, uşaqlar başqa yerlərə gedib, bir-birinə qalan bir cüt köhnəlmiş adam. Baxmasam da bir qulağım televizordadı, hansısa gənc qadın kiməsə qoşulub qaçıb. Süfrəyə paxlava gəlir. Adam səninlə danışır, üzünə bax. Baxdım. Biraz gülümsə, narahat görünürsən daha çox sual gələcək və danışmalı olacaqsan. Paxlavaya baxmaq olmaz, televizor soldadı, başını çevirmək olmaz. Qonaq ziyarətinin ən vacib nüansı ev sahibinə baxıb, onu başınla təsdiqləməkdi. Hansısa xalq artisti gedən qadını tənqid edir. Danışan tərəf kim olursa olsun adamların gözünə baxa bilmirəm. İnternetdə yazılmışdı ki, yalan danışanlar adamın gözünə baxa bilmir. Mən yalan danışmıram, ümumiyyətlə danışmıram axı. Durduq yerə özümü yalançı çıxarıb stres yaşadım. Dinləyirmiş kimi edib, başqa şeylər düşünürsən, bu da yalan danışmaqdır. Sən yaxşı ana olsaydın uşağını atıb yad adamla qaçmazdın. Qaçmıram, bütün diqqətimlə bu qohuma baxıram. Növbə mənə çatdı, nəsə sual verməliyəm. Kiçik bir təlaş yaşayıram. Paxlava qəşəng olub. Yox sən acsan ona görə sənə elə gəlir. Uzaq qohumları ziyarətə bayramdan bir neçə gün sonra gedilir, qarşına da köhnə yeməklər qoyulur. Çay gəlir. Görəsən deyilən heçnəyi dinləmədiyim üçün ayıb olur? İstəyirəm ayağa durum və onlara hər şeyi izah edim: bu adətlər köhnəlib, mən sizə vatsapdan səsli mesaj göndərmişdim. İnsanlar səsli mesajla kifayətlənməyi öyrənməlidir. Qonağa köhnə yemək qoymaq olmaz. Sən axlaqsız qadınsan, buna görə də uşaqları sənə vermək olmaz, o uşaqlara dövlət baxacaq! Yaxşıdı, ən azından kimsə qadını bıçaqlamayıb. Bu şoudur, günahkar qadınlar həmişə bıçaqlanaraq ölür! Görəsən ikinci çayı istəsəm ayıb olar? Paxlavam yarım qaldı axı, hamıdan qabaq bitirdim çayı. Hamısı televizorun günahıdır çox maraqlı danışır. Bəs ev sahibi? televizor onun əvəzinə danışır, qoy istirahət etsin. İşdə yarım qoyduğum tapşırığı görəsən kim tamamladı? Burdan çıxsaydıq biraz rahatlayardım. Paxlava köhnə olsa da yaxşı idi. Yazıq qadın, uşaqlarını görə bilməyəcək...

Laboro, ergo sum

Əvvəl adımızı qoydular homo sapiens yəni ki, düşünən insan. Sonra biri çıxdı və dedi ki, yox biz düşünə bilən heyvanlarıq. İndi də deyirlər ki, biz homo laborans-larıq yəni ki, işləyən heyvan.

Əslində bu termin bizi yaxşı təsvir edir, ömrümüz işləməklə keçir, nəinki düşünməklə. Düşünən heyvan ola bilmək üçün düşünməyə vaxt ayırmalıyıq, amma biz həyatda qalmaq üçün işləməliyik. İşləməkdən düşünməyə vaxt qalmır.

Bəzilərimizin əlində bircə həftəsonları var, onda da çevrilib oluruq homo consumer. Yəni ki, istehlak edən, istismar edən, tükətən heyvan. İşləyərək qazandıqlarımızla nələrisə satın alırıq. İşlə - satın al - işlə - satın al - sonunda da öl.

Dekartın Cogito-sunu dəyişib edək Laboro.

Laboro, ergo sum - işləyirəmsə deməli varam!

Panoptikon

Bu dizayna əsasən mərkəzdə nəzarət qülləsi və ətrafında inşa edilmiş dairəvi həbsxana var. Hər biri tək otaqlı kameradan ibarətdir. Panoptikonda hər bir məhbusu tamamilə nəzarətda saxalamaq olar, özləri ilə tək qala biləcəkləri, gizlənə biləcəkləri heç bir yer yoxdur. Hər an izlənildiyini bilən məhbus heç vaxt qaydalara zidd getməyəcək, etdiyi hər hansı bir səhvin, hər an cəzalanacağını biləcək.

Müasir dövrdə hamımız rəqəmsal bir panoptikonun içində yaşayırıq. Hər şeyin və hər anın internet üzərindən hamı ilə bölüşülməsi, mərkəzi bir nəzarət üçün əlverişli mühitdir. Artıq insanlar qanunlardan çox internetdən qorxurlar. Üstəlik bu nəzarət sistemi bizə zorla verilməyib, biz öz istəyimizlə panoptikona girmişik. Bilirik ki, hər an, hər yerdə bizi izləyən facebooklar, google-lar var.

Artıq gizlənəcək bir yer yoxdur, evlərimiz kameralarla doludur, bizi açıq-açıq dinləyən mikrofonlarla əhatə olunmuşuq.

İnternet bizə verilmiş bir azadlıqdır, ifadə azadlığı. Biz öz fikirlərimizi, şəkillərimizi, xatirələrimizi azad formada burda bölüşə bilirik. İronik olaraq, bizə verilən bu azadlıq özü çevrilib olub həbsxana. İnsanlara azadlıq verərək onları idarə etmək, necə də gülməli vəziyyət.

Ev

Ev dediyimiz yer haradı? doğulduğumuz, böyüdüyümüz, həyatı, insanları tanıdığımız yer? Bəs bütün bunların hamısını ayrı-ayrılıqda hərəsini başqa yerlərdə yaşamışıqsa? Onda deməli adamın bir evi yox çoxlu evi ola bilər? Çoxlu kainatlar nəzəriyəsi vardısa çoxlu evlər nəzəriyyəsi niyə olmasın?

Məncə Ev dediyimiz şey bizim içimizdədir, sevdiklərimiz, xoş xatirələrimiz, kədərli anlarımız, bizə aid olan hər şey, aid olduğumuz hər şey bizim içimizdədir, hara gediriksə özümüzlə aparırıq. Ona görə də heç vaxt özümü evdən uzaqda hiss etmirəm, çünki həmişə evimdəyəm, həmişə sevdiyim hamı yanımdadı. Bunu yenicə başa düşmüşəm, son 10 ildə 10 dan çox fərqli evdə yaşamışam və heç birində tam olaraq evdə imiş kimi hiss etməmişəm, elə bilirdim hansısa fiziki evə aid olmaq hissimi itirmişəm, özümü evsiz kimi hiss edirdim. Sən demə elə adam evsizləşəndə başa düşür ki, Ev anlayışı daş bir binadan ibarət deyil. Doğulandan bəri hamımız daxilimizdə öz evimizi tikirik, zaman keçdikcə o evi həm tikməyə davam edirik həm də xatirələrimizi, sevdiklərimizi hətta sevmədiklərimizi də o evə qonaq edirik. İllər keçir yeni insanlar tanıyrıq, bəzilərini unuduruq bəzilərini isə unudacağıq. Evimiz bəziləri üçün müvəqqəti sığınacaq, yol üstü girib baş çəkdikləri yerdir. Bir də elə adamlar var ki, onlar evimizin daimi üzvləridir, ya da onlar olmasa evimizin mənası qalmayacaq. Onlar ən yaxınlarımız, ən sevdiyimiz insanlardır. Evimizin ən yaxşı otağını, ürəyimizi, onlara açmışıq, onları heç kim ordan çıxara bilməz. Evimizin ilk qonaqları ailə üzvlərimiz, ən yaxınlarımız, evimizi onlarla birlikdə tikməyə başlamışıq, davam edirik.

Qısacası mən öz eviməm…

Yüz il qoşa atılsaq da qoşa düşmərik…

Markes yüz ilin tənhalığı kitabında maraqlı bir üsula əl atmışdı. Yüz il boyunca eyni nəsildən gələn bir ailənin bütün üzvləri sonda eyni tale ilə barışmalı olurdu, tənhalıq. Ata, oğul, nəvə, nəticə hamısının adı da eyni idi, fərqli həyatlar, fərqli hekəyələr yaşasalarda necəsə hamısının taleyi birbirinə bağlı idi, sanki bir ağacın kökləri kimi, hər biri fərqli istiqamətdə getsə də hamısı eyni ağaca bağlıdı. Tam xatırlamıram amma, belə bir hissə var idi, deyəsən bezdikləri üçün ailənin ən yaşlı qadınını həyətdəki böyük ağaca bağlamışdılar, o ağac və qadın bəlkə də eyni mənaya gəlirdi.

Dark serialında da bu yanaşma ilə qarşılaşırıq, hər 33 ildə hər şey təkrarlanır. İnsanlar öz taleyindən qaça bilmir, eyni faciələri yaşayan insanların uşaqları da eyni taleyi bölüşürlər.

Bugünlərdə gündəmə gəlmiş mahnı hamımızın dilinə düşüb, dünya sənin dünya mənim. Fərqli formada, eyni mahnını ifa ediblər. Təsadüfə bax ki, bu mahnı da ilk dəfə təxminən 36 il bundan əvvəl çıxıb və bu mahnı təzə çıxan vaxtlarda da bizim valideynlərimizin dilində əzbər idi. Deyəsən bu dövrü qırmaq olmur, nə qədər fərqli olduğumuzu düşünsək də, hamımız eyni adamlarıq, eyni taleyə, eyni duyğulara sahibik. Bu sözü daha çox müharibə ərzində də eşidirdim. Hər nəsil müharibədə öz sevdiklərini itirib, hər nəsil o qorxuları yaşayıb. Hətta valideynlərimizin valideynləri də uşaqlığı ikinci dünya müharibəsini görüb, onların valideynləri isə hər iki dünya müharibəsini, belə davam edir.

Fərqli müharibələr, fərqli olduğunu düşünən insanlar, fərqli mahnılar amma eyni adamlar, eyni duyğular, eyni talelər…

Gedənlər

İnsanlar adətən gedirlər və biz gedənləri heç cür bağışlaya bilmirik. Əşyaları sahibləndiyimiz kimi insanlara da sahib olmaq istəyirik. Sahiblənmək və həbs etmək, sanki eyni mənaya gəlir. Getmək, gedə bilmək azadlıqlıdır, bəlkə də gedənlərin azadlığını qısqandığımız üçün gedənləri həmişə vəfasız, sədaqətsiz adlandırırıq. Bəzi ruhlar azaddır, onları özümüzə həbs edə bilmərik. Bizi xoşbəxt hiss etdirdikləri üçün yanımızda saxlaya bilmərik. Bəlkə də onların xoşbəxtliyi elə getməklərindədir.

Bəzən insanların həyatından getməyinə icazə verə bilməlisən. Bununla barışmalısan.

Yollar ayrıla bilər, insanlar dəyişə bilər, həyat tərzi dəyişə bilər, həyata baxışı dəyişə bilər.

Həyatından çoxdan getmiş bir insanı, bir dostu, bir sevgilini, bir yaxını zorla yanında saxlamağa çalışmaq, hər şeyin əvvəlki kimi, olmağını arzulamaq vəziyyətlə barışmamaqdır.

Bu sənə əziyyət verəcək.

İnsanlar həyatımıza gəlir, bizə nəsə qatır və bəzən vaxtı gələndə gedir. Yaşananlar və xoş xatirələri yadda saxlayaraq, icazə ver insanlar həyatından gedə bilsin...

Sən insanlar üçün qəfəs deyilsən...

Həyatda özünə yer tapmaq

Bu ifadə nəsə düz gəlmir, sanki böyük bir sistem var, sən də bu sistemin içində balaca bir çarxsan və gedib öz yerini tapıb, ora ilişib qalmalısan.

Adətən bizim kimi olmayanları, "normal" yaşamayanları belə adlandırırıq. Hərdən özümüzü elə hiss edirik. Bəlkə də sən çarx deyilsən, bəlkə də elə sənin üçün xüsusi hazırlanmış bir yer yoxdu, bəlkə də heç vaxt özünü heç bir yerə aid hiss etməyəcəksən, bəlkə də elə hər yer sənin üçündür...

Dar düşüncəli olmağa çalışmaq niyə faydalıdır?

Hər şeyi ən incə detalına qədər düşünmək, bütün ehtimalları nəzərə almaq, hər kiçik düşüncəyə həyati önəm verib, vaxt və enerji sərf etmək gətirib çıxarır fokusumuzun itməyinə. Sosial mediada gördüyün hər pis xəbərə reaksiya vermək, oturub o hadisə haqqında düşünmək və ya atdığın hər hansı addımın ətrafdakı insanlara necə təsir edəcəyini detallı düşünmək və s.

Diqqətimizi hər şeyə maksimum həssaslıqla yönləndirəndə vacib bir şeyi əldən veririk. Özümüzə qarşı olan diqqət və qayğı.

Buna görə bəlkə də dar düşüncəli olmaq, başqa hadisə və insanlara qarşı bu qədər həssas olmaqdan daha faydalıdır. Bir düşüncəyə diqqətini ver və o düşüncənin mərkəzində özün ol!

Bu sənin həmin anda gördüyün işə, yaşadığın an'a fokuslanmağına da kömək edəcək.

Həyatı aforizm kimi yaşamaq və ya yaşaya bilməmək...

Aforizmlər çox gözəl görünür, mənalı , doğru və yığcam. Qısa olmağına baxmayaraq geniş mənaları özündə toplayır. İnternet əsrində aforizmlər müdrikliyin simvoludur. Müdrik görünməyə və ya özümüzü o cür olduğumuza inandırmağa çalışan biz. həyatımızı aforizm dadında yaşamağa çalışırıq. Qısa mesajlar, qısa statuslar və başa düşülməyi gözləyirik. Halbuki, heç özümüz nə istədiyimizi, nə düşündüyümüzü bilmirik (deyəsən özümüzlə də aforizm dilində danışırıq).

Uzun-uzun danışmaq, bir şeyi bir neçə cümlə ilə ifadə etmək axmaqlıq deyil, əgər başa düşülmək istəyirsənsə, normal ünsiyət istəyirsənsə normal cümlələr qurmalısan, özünü ifadə etməlisən. Aforizmlər uzun məsəlləri qısaltmaq üçün yaxşı idi, amma uzun ömürlərimiz üçün yaxşı deyil.

Sözümün canı, kitabda yaşamırsan, sən müdrik deyilsən, ya da sən müdrik olsan da digər fani insanlar elə deyil. Özünü ifadə etmək üçün normal sözlərdən istifadə etməyə qorxma!

Güzgü, mən və instagram...

Bugün güzgünün qabağında saçımı darayarkən anidən özümdən xoşum gəldi və foto çəkib paylaşmaq istədim. Bəli inanmaq çətindi amma nadir hallarda olsa da saçımı darayıram. Özümdən xoşumun gəlməyi mənə eqoist olduğumu düşündürdü və özümü bəyəndiyim üçün günahkar hiss etdim. Bu hiss mənə instagramda yediyi yeməyin şəklini paylaşan insanları xatırlatdı. Etiraf etməliyəm ki, hər yediyini paylaşan insanları xoşlamıram. Səbəbini isə xatırlamıram, illər əvvəl hansısa ted çıxışında bir adam çox ağıllı və məntiqli danışaraq onları qınamışdı və mən də ona inanmışdım. Hələ də inanıram amma səbəbini unutmuşam. Bu da ayrı bir dərddi, doğru olduğuna inandığın şeyin niyəsini yaddan çıxarsan da inanmağa davam edirsən. Yemək şəkli paylaşanlar və özümdən xoşum gələn mən, deyəsən onları başa düşməyə başlayıram. Səbəbi axtararkən ağlıma gələn bir-iki açar sözə fokuslanaq, eqo və dəyərsizlik. Bir insan niyə öz şəklini paylaşsın ki:

Səbəb 1: eqoist, özünü bəyənmiş bir insandı və paylaşır.

Səbəb 2: daxili boş olan insanlar xarici görünüşə əhəmiyət verir.

Bunun kimi çoxlu neqativ səbəb sadalamaq olar, əgər əksini düşünmürsənsə. Bugün mən əks tərəfdə idim, Kafka olsaydı mənim hekayəmə belə başlayardı:

Bir səhər qorxulu yuxulardan oyanan Samsa özünü instagramda yediyi yeməyin şəklini paylaşan bir insana çevrilimiş olaraq gördü.

Başa düşdüm ki, inandığım şey, saydığım səbəblər o qədər də obyektiv deyil. İnsanlar yaxşı bir yemək yediyi zaman özlərini yaxşı hiss edirlər və bunu dostları ilə paylaşmaq istəyirlər. (Əlbəttə mənim kimi bədniyətli dostları nəzərə almırlar) Bu isə çox təbiidir, xoşladığın bir şeyi paylaşmaq.

Normalda sözü uzatmağı sevmirəm, amma bugün kefim yaxşıdı görək hara qədər uzanıb gedəcək. Yediyi yeməyin şəklini paylaşanlara hücum edib aşağılamaq asan görünür, gəlin biraz çətin yol ilə gedək. Oxuduğu kitabın şəklini paylaşanlara (yəni özümə) söz ataq. Bir insan oxuduğu kitabın şəklini niyə paylaşa bilər:

Səbəb 1: Özünü intellektual və dünya görüşlü göstərmək

Səbəb 2: Kitabları sevdiyini göstərmək üçün

Səbəb 3: Başqalarına kitab oxumağı aşılamaq üçün və s.

Kitab şəkli paylaşanları niyə xoşladığımı düşünəndə ağlıma gələn ilk səbəb mənə oxşamaqlarıdır. Əlbəttə özümü ağıllı sayıram, ona görə də onların da ağıllı olduqlarını düşünürəm(mənim qədər olmasalar da :)).

Dostu tanışı şübhə altında qoymamaq üçün, hamını özümlə əvəz edirəm və bu qarşıdurmanı özümlə aparıram. Ortada iki cür mən var, xarici görünüşündən xoşu gələn və bunun şəklini çəkib paylaşmaq istəyən, daxilən özünü zəngin sayıb kitab şəkli paylaşan mən. Burda bir ziddiyət olduğunu düşünürəm, qərar verməliyəm instagramda hansını paylaşacam.

Öz şəklini paylaşan içiboş mən yoxsa kitab paylaşan içidolu mən? Əslində cavab sadədir, oxuduğum kitabla selfi çəkib paylaşsam problem həll olacaq :) Öz içimdəki problem həll olduğuna görə keçək ümumbəşəri problemə.

Bu dəfə sualı biraz genişmiqyaslı götürək:

Niyə biz(və ya mən) bahalı əşyalarını, yeməklərini paylaşan insanları xoşlamırıq amma oxuduğu kitabı və ya gəzdiyi yerin şəklini paylaşanları xoşlayırıq?

Kitablar niyə dəbdən düşüb?

İnstagramda bahalı əşyaları ilə fəxr edən tipli insanlara təşəkkür etməliyik ki, dəyərli kitabları bizim üçün status xətrinə də olsa qoruyub saxlayıblar. Hərdən fikirləşirəm ki, kaş texnologiya bu qədər inkişaf etməsəydi və kitablar yeganə bilgi mənbəyi olaraq qalsaydı necə yaxşı olardı. Ətrafda əlində telefonla gəzən insanlar əvəzinə əlində kitabla gəzən insanlar olardı, necə də romantik bir dünya :). Fikirləşə bilmirəm ki, texnologiya bu qədər inkişaf etməsəydi, mənim kitab tapıb oxumağım imkansız olardı.

Əslində isə söhbət belədir ki, kitabların dövrümüzə qədər gəlib çıxması, dəbdə olması sırf zadəganların(zəngin, maddiyatçı) insanların hesabına olub. Əvvəllər kitablar bahalı əşyalar idi, üstəlik çox az idi, ona görə də hər kəs kitab tapa və ya oxuya bilmirdi. Üstəlik kitab oxumaq üçün gərək boş vaxtın da olsun. Bütün gün işləyib, axşamlar isə yorğun düşüb yatan işçi sinifi heç vaxt kitablara lazımi dəyəri verə bilməzdi. Kitab oxumaq zəngin olmağın göstəricisi idi. Buna görə də onlar kitabları alıb saxlayır, yazıçıları dəstəkləyirdilər. Elə o günlərdən evində böyük kitab rəfləri olan, tapılmayan kitabları saxlayan insanlar "xüsusi" sayılır el arasında.

Sənaye inqilabından sonra hər şeydə olduğu kimi, kitabların da istehsalı asanlaşdı, və kitablar hamı üçün əl çatan oldu. Kütləviləşən bir şey isə heç vaxt status göstərici ola bilməz. Ona görə də #kitab oxumaq və ya yığıb saxlamaq dəbdən düşdü məncə.

Çığırtı

Öz səsindən asılıb,cavan-qoca çığırır. Ağıllısı-dəlisi, toxu-acı çığırır.

Hamımız qışqırırıq sözün əsl mənasında da, məcazi mənasında da. Ünsiyyət qurmaq o qədər çətin hala gəlib ki, qarşı tərəfə fikrimizi çatdırmaq əvəzinə yeridirik, qışqıraraq özümüzü haqlı çıxarırıq. Doğru söyləyən yox, səsi çox çıxan haqlıdır. Bu vərdişimizi hər yerdə nümayiş elətdiririk, elə hey hardasa hansısa statusun altında kimlərsə qışqıra-qışqıra insanlara həqiqəti çatdırmağa çalışır, qarşı tərəfi susdurmağa çalışır. Bəlkə də ehtiyacımız olan tək şey susmaqdır, susub ətrafı dinləmək, insanların nə dediklərinə diqqətlə qulaq asmaq. Bəlkə də mən haqlı deyiləm, bəlkə də qışqıraraq elə özümü də inandırımışam ki, haqlıyam? Özümlə də qışqıra-qışqıra danışıram, özüm-özümdən qorxduğum üçün həmişə özümü haqlı çıxarıram. İçim də çölüm də səs-küydü, bəlkə özümlə danışarkən qışqırmamağı öyrənsəm başqaları ilə də sakit danışa bilərəm.

Birdən bu dolaşıq səs düyünündən adam öz səsini ayıra bilməz.

Mən artıq öz səsimi itirmişəm, bəlkə də bu qışqırıq mənim deyil, sahibsiz yoldan keçən bir qışıqırığı tutub saxlamışam, elə bilirəm özümə aiddi, axı bütün çığırtılar bir-birinə oxşuyur, necə çıxım bu səs küydən, öz səsimi necə tapım? Hər yerdə üstümə qışqırırlarsa mənim qışqırmaqdan başqa yolum varmı?

Bəlkə də insanlardan, daha doğrusu çığırtılardan həmişəlik uzaqlaşıb təbiətə qoşulmalıyam.

Çöldə kin bilməyən,acıq bilməyən, quşların səsinə qatım səsimi.

Biraz əllərimlə üzümü örtüm, nəfəsim ovucumda isinsin biraz,

Dodaqlarımdan çıxan pıçıltı nəfəsimdə isinsin.

Pıçıltım və mən təbiətdə o qədər vaxt keçirim ki, hamının çığırmaqdan səsi batanda, yer üzündə sakitlik höküm sürəndə, öz isti pıçıltımı da götürüb geri qayıdım. Köz parçası kimi çatıranda pıçıltımı insanlara hamı öz səsini o közdən alovlandırsın, bəlkə onda hamı pıçıltıyla danışdı…

Ramiz Rövşənin Çığırtı şeirinə dair…

Özümə məktub

Özümə danışdığım romantik yalanlardan biri…

Bu məktubu günəşli bir gündə, dəniz kənarından yazıram. Özümü çox yaxşı hiss edirəm və düşündüm ki, bu pozitivliyi məktub formasında yazıb özümə göndərim. Beləcə bu mənzərə və duyğular mənə qaranlıq və çətin günlərdə ümid verəcək. Əslində sözü uzatmağa ehtiyac yoxdur, hər şey zehnimdə aydın formada qalır və ümid edirəm qalacaq. Bu ilk dəfə deyil ki, özümü yaxşı hiss edirəm, əvəllər dəfələrlə olub amma heç vaxt bunu yadda saxlayıb gələcəkdə istifadə etmək haqqında düşünməmişdim. Bu, dəftər arasında sənə hədiyyə edilən gülü qurutmaq kimi bir şeydi. İllərlə onu saxlaya bilirsən, əvvəlki kimi qoxmasa da əvəlki kimi hiss elətdirməyi bacarır. Ümid edirəm ki, işə yarayar.

Etdiyim səhvlərdən biri budur ki, məndən başqa hamının xoşbəxt olduğunu düşünürdüm. Çünki kənardan hamı xoşbəxt və dərdsiz görünür. Biraz fikirləşəndə mən öz instagram profilimə baxanda özümü dünyanın ikinci(və ya 7-ci) ən xoşbəxti kimi adlandıra bilərəm. Həqiqət belə deyil. Dünya kədərlə doludur, bədbəxt insanların sayı xoşbəxtlərdən həmişə qat-qat çoxdur.

Kainat qaranlıqdan ibarətdir amma biz sadəcə işığı görürük və ona doğru getməyi seçirik. Qaranlıq həmişə var, olacaq və hər zaman işığı udub ona qalib gələcək. Qaranlığa baxanda, onun içində olanda həyat həmişə ümidsizlik və bədbinliklə dolur. Məhz elə qaranlıq günlərdə özünə bunu de:

" Hər şey bir gün yaxşı olacaq "

Bu cümlə böyük bir yalan kimi görünür, amma baxır sən bu cümləni necə dəyərləndirirsən. Adama elə gəlir ki, bir gün hər şey yaxşı olacaq və o cür da qalmağa davam edəcək. Hər şey bir gün yaxşı olur, amma sonra yenidən pozulur. Bu enişli və yoxuşlu bir yol kimidir. Hər kəsin həyatında günəşli günlər olur, qısa olsa da onu yaşamağa dəyər. Qısa olan günəşli günlərin ümidini heç vaxt itirmə !

Kədərin, çətinliyin ən yaxşı tərəfi isə qazandığın insanlar olur. Həyatda hər zaman yanında olan insanlar ən önəmli olanlardır. O işıqlı günü bölüşəcəyin, bölüşdüyün zaman birlikdə zövq alacağın insanlar çox vaxt qaranlıqda tanış olduqlarındı. Bir sözlə günəşli günləri ümidə çevirən, xoş edən hər şeyi qaranlığa borclusan.

Həyatında günəşli günlərin sayını çoxaltmaq və ya onları bölüşəcəyin insanları tapmaq üçün səhv etməkdən qorxma. Sənə qarşı səhv edən insanlara görə bütün insanlardan küsmə. Yaxşı və ya pis insan yoxdur, qaranlığı səninlə bölüşən və ya bölüşməyən var.

Ardı olacaq… (amma qaranlıq bir gündə yazılacaq)

İtirdiklərimə...

İtirdiyi əşyalar üçün yas tutan bir adamın hekayəsinin eşitdikdən sonra qərar verdim ki, mən də itirdiklərimi yad edim. Beləcə bir yazının planına başladım, itirdiyim xəyallar, qorxular, ümidlər və ən əsası insanlar. Elə yazının ortasına çatmamış həvəsimi də itirdim. Parkda gəzərkən böyük bir ağacın altında bir dəqiqəlik sükut ilə hamısını yad etməklə kifayətləndim.

İtirmək həm də nəsə qazanmaqdır, ən pis halda təcrübə. Bir dəfə itirdiyi dişinin boşluğu ilə yaşamağa çalışan bir insanın hekayəsini eşitmişdim. Bu boşluğu itirdiyi insanların həyatında açdığı boşluğa bənzədirdi. Əvvəl heç cür alışa bilmədiyin, narahat edici bir boşluq olsa da zamanla onunla yaşamağı və o boşluğu özünün bir parçası olaraq görməyə başlayırsan. İtirdiyin bir diş belə sənə boşluq qazandırırsa deməli bütün itirdiklərimizə nə isə borcluyuq. Balaca olanda çox şey itiriridik amma onlar da özümüz kimi balaca idilər. İnsan böyüdükcə itirdikləri də böyüyür.

Bu mövzuda insanı kosmik gəmiyə bənzədə bilərik, yolun əvvəlində çox nəhəng olur, amma yuxarı doğru qalxdıqca hər mərhələdə bir parçasını geridə qoyub yoluna davam edir. Ən sonda kosmosa çatanda gəminin özü deyə biləcəyimiz çox kiçik bir parçası qalır. Bəlkə biz də nələrisə itirdikcə geriyə əsl özümüz qalırıq.

Nə olursa olsun xəyallarının ardınca getmə!

Şişirdilmiş(overrated) ifadələrdə bugün: Nə olursa olsun xəyallarının ardınca get.

Yenicə kəşf elədiyim youtube kanalında bir neçə saat vaxt keçirdikdən sonra bu nəticəyə gəlmədim əlbəttə ki(sadəcə yadıma düşdü).

Ən təhlükəli ilan növlərini saxlayan(qayğısına qalan), xüsusilə Kobralara marağı olan müəllif, yeni kobra tutmaq üçün Hindistana gedir və elə video çəkərkən dünyanın ən zəhərli ilanı onu sancır.

Xəstəxanada zəhərlə mübarizə apararkən, üzündəki ölüm qorxusu silinməmiş qurduğu cümlə: "dostlar nolursa olsun öz xəyallarınızdan vaz keçməyin".

Sanki özünə təsəlli verirdi, yəni indi burda ölsəm də xəyalım uğrunda ölmüş olacam.

Sual yaranır, buna dəyərmi? Bütün xəyallar uğurunda ölməyə layiqdirmi? Məncə yox. Elə bu oğlanın özünü götürək, sənin evində onlarla ilan var, onları bəsləyir, çoxaldır və vaxt keçirirsən.

Artıq öz xəyalına çatmısan. Subay oğlansna otur özünə plan qur, ailə qur, bir işə gir :) zarafat edirəm. Özünə yeni misiyalar, yeni xəyallar yarat onların ardınca get.

Bu dünya yarananda hər insana bir xəyal təyin olunmayıb, birinə çata bilmirsənsə, yeni birini tapmaq olar, və ya eyni anda çoxlu xəyal, hədəf üçün yaşamaq olar.

Sadəcə bir xəyala ömrünü sərf etmək və ya bu uğurda ölmək, yerdə qalan yüzlərlə xəyal və hədəfə çatma şansını yox edir.

Əlbəttə bu biraz riyazı, məntiqi yanaşmadır.

Məsələnin kökünə enəndə xəyal üçün yaşamaq özü də nəsə mübahisəli mövzudu, bəs xəyalı olmayanlar nə etsin? O zaman onların yaşamağının mənası yoxdur?

Çoxumuz sadə bir həyat yaşayıb, sadə şeylərdən zövq alaraq yaşayırıq. Əlçatmaz xəyallar qururuq amma heç vaxt onların ardınca gedib öz həyatımızı məhv etmirik.

Fərz edək ki, mən qərar verdim ki, bir xəyal seçirəm və geri qalan həyatımı ona həsr edəcəm. Bu xəyal gedib Hindistandan ilan tuturb gətirmək olmayacaq yəqin ki.

Uğuruna yaşadığın/öldüyün xəyalı gərək çox diqqətlə seçəsən. Digər halda bir də görəcəksən ki, çatmısan 70 yaşına və geri dönüb baxanda bir ömrü indi (yəni qoca olanda) sənə çox da məna kəsb etməyən bir şey üçün yaşamısan.

Fərqi yoxdur çatmısan ya yox, həyatını bir şeyə sərf etmisənsə, yanında olan, əlçatan olan yaşaya biləcəyin bir çox şeyi qaçırmısan.

Bu mövzunun üzərinə biraz da düşünmək lazımdır. Hələlik isə həmin videonu izləyə bilərsiniz (ilan görməkdən qorxmursunuzsa əlbəttə).

Qeyd: Həmin adamı və ya xəyalını tənqid etmirəm, ifadənin özünü tənqid saya bilərik.

Az inkişaf etmiş şəxsi fikirlərim.

Məncə çoxlu bədii kitab oxumaq, hələ şəxsi inkişaf deyil. Fəlsəfə oxumaq, filmə baxmaq da şəxsi inkişaf deyil. Bunlar dünyagörüşü saya biləcəyimiz, məclislərdə, dostlar ilə oturarkən danışmağa nəsə olsun deyə var. Hamı gənclərə “kitab oxu” tövsiyəsi verir, amma heçkim demir ki, necə və hansı kitablar. Mənim fikrimcə Dostoyevski və Tolstoy oxumaq hələ inkişaf etmək deyil. Nağıl, hekayə, roman oxuyaraq inkişaf olmur. Şəxsi inkişaf özünü tanımaqdan başlayır. Nə istədiyini bilmək, zəif olan tərəflərini tapıb onu gücləndirmək şəxsin özünü inkişafı kimi sayıla bilər. İxtisas seçimi, öz ixtisasında nəsə oxuyub öyrənmək və ya öz xarakterində olan boşluqları düzəltmək. Məsələn insanlarla olan ünsiyətini, insanlara qarşı necə davranacağını, onların sənə necə davrandığını, gündəlik həyat tərzini, nə yediyini, içdiyni və s. kimi mövzular şəxsi inkişaf sayıla bilər.

Hər mövzudan az-maz nəsə bilmək əvəzinə daha az mövzuda daha dərin bilik sahibi olmaq, kitablardakı, filmlərdəki xəyal dünyalarına qapılmaq əvəzinə hazırda olduğun vəziyəti, sistemi başa düşüb onunla mübarizə aparmağı, sağ qalmağı bacarmaq.

Bu haqda qısa bir yazı (https://link.medium.com/vFVTGLjYDEb) da yazmışdım:

Qocalıq

Hərdən yorulanda və ya evdən çıxmağımın üstündən onca dəqiqə keçməmiş evə qayıtmaq xəyalları quranda qocaldığımı düşünürəm. Bəs bunu necə ölçə bilərəm? Qocalıq hardan başlayır? Neçə yaşdan sonra qoca sayılıram? Şair qocalığı tənhalıqla ölçürdü, tənhalıq başlayır burdan o yana.

Yox belə tez qocala bilmərəm! Qocalığın yaş həddi var, 50ni keçdinsə qocasan. Bəs 49 ilə 50 arasında nə fərq var? Deməli 49 da qoca sayıla bilər. Əgər 49 qocadırsa 48 niyə qoca deyil?

Bu cür soruşa-soruşa gəlib çıxdım öz yaşıma və qərar verdim ki, elə mən indidən qocayam, hətta doğlanda da qoca idim. Hamı öz qocalığı ilə doğulur. Doğulmamış körpələr də qoca imiş.

Əslində hamımız gənclik donunun altında qocalığı gizlədirik. Vaxt keçdikcə soğan kimi soyuluruq və qocalığımız ortaya çıxır.

Qocalıq isə öz içində ölümü gizlədir.

Quyu

Hərdən hər şeyə həvəsim itir, elə yazmağa da. Zəncirini qırmış kölələr kimi qaçan həvəslərimi necə geri qaytarım bilmirəm. Pozitiv nə isə yazmaq öz işığından digərlərinə də paylamaq kimi birşeydir. Əgər öz içində nəsə yanmırsa, öz içini aydınlatmağa kifayət edən bir işıq yoxdursa ətrafa nə yayacaqsan?

Bir dəfə kənddəki həyətimizdə olan quyunun içindəki köhnə su motoru xarab olmuşdu. Məndən soruşanda ki, səni ip ilə ora salsaq onu çıxara bilərsənmi, cəsarətlə demişdim ki, hə! Belimə bir ip bağlayıb o dərin quyuya düşməyə başladım. Elə təzəcə enməyə başlamışdım ki, ürəyim sürətlə döyünməyə başladı. Özümü bir neçə saniyə da saxlayandan sonra qışqırdım ki, məni geri çəkin. Bəli quyudan, qaranlıqdan, o darısqal yerdən qorxmuşdum.

Deyirlər ki, quyuya çox baxanda quyu səni özünə çəkir. Özümü quyudaymış kimi hiss edirəm. Məni bu quyuya özüm atmışam, tək ümidim özüməm. İşin pis tərəfi ordadır ki, gözüm qaranlığa alışdıqca, oranı daha çox sevirəm. Hərdən mənə elə gəlir bu qaranlıq quyunun sonu yoxdur və mən hələ də düşməyə davam edirəm.

Qaranlıq kosmosda süzülən sönmüş bir daş parçası kimi öz quyumun dibinə doğru süzülürəm.Düşünürəm ki, yaxşı və pis insan yoxdur. Hər insanın içində yaxşılıq və pislik eyni nisbətdə bölünüb. Ağ və qara bizim içimizdədir, biz özümüz hansı olacağımızı seçirik. Əslində isə təcrübələrim göstərir ki, bəzi insanların içindəki qaralıq, ağlıqdan çoxdur. Hamımız səhvlər edirik, pis şeylər düşünürük, hətta başqalarının pisliyini istədiyimiz vaxtlar da olur, amma sonra özümüzə qayıdırıq (özümüzün əslində ağ olduğunu fərz edərək). Bir müddət içimdəki pis tərəfə azadlıq verib düşüncələrimi və beynimi ələ keçirməsinə icazə verirəm. Görürəm ki, ətrafdakılara qarşı olan qara/pis tərəfim o qədər pis deyilmiş. Özümə qarşı olan qaranlığın sərhədini isə quyunun dibinə çatanda biləcəyəm. Əlbəttə mənim də ümidim var, yuxarı baxanda gördüyüm tək şey getdikcə uzaqlaşdığım parlaq bir işıqdır. Qəribədir quyuya düşməzdən əvvəl, o parlaq işıqlı dünyanı qoyub elə hey bu quyuya baxırdım, indi isə quyudayam amma çöldəki işığa baxıram. Deyəsən içimdəki maraq həmişə əlimdə olmayanlara baxır, olmadığım yerdə daha maraqlı olacaqmış kimi düşünürəm. Özümü toplamalıyam, qorxularıma qalib gəlib qollarımı açmalı, yaranacaq bütün o qan və yaralara baxmayaraq sürətimi azaltmalıyam. Yuxarı çıxmaq üçün çalışmalı, o işığın gözdən itməsinə icazə verməməliyəm. Çünki quyunun dibinə çatanda yığdığım sürət məni öldürəcək. Belə bir kitab var idi, sürətləndikcə kiçilirəm, indi isə mən sürətləndikcə gördüyüm işıq kiçilir.

Quyu, qaranlıq, dərinlik…

Bəlkədə dərinlik qorxmalı bir şey deyil. Dərin düşünənlər, çox düşünənlər, bir mövzunu ələk-fələk edənlər həm də dərin hiss edənlərdir. Çünki bir şeyi çox sevmək üçün onu gərək çox yaxşı tanıyasan, onu çox yaxşı başa düşəsən. Buna görə də dəyərli, mənalı olan şeylərə daha çox məna, dəyər yükləyir və daha dərin hiss edir. Kədəri də dərin yaşayır, xoşbəxtliyi də.

Bu quyu mən özüməm. Öz içimə o qədər çox baxmışam ki, sonda o quyuya düşmüşəm.

Tənqidi düşüncə

Tənqidi düşüncəni adətən müzakirələrdə qalib gəlmək üçün istifadə edirik. Bəs öz düşüncələrimizə qarşı tənqidi yanaşırıqmı ? Yazılı və ya şifahi, bütün müzakirələrdə qarşı tərəfə heç vaxt ədalətli davranmırıq. Hətta qəddar davrandığımızı da deyə bilərik. Qarşı tərəfin qurduğu cümlədə səhv məna çıxara biləcəyimiz ən kiçik bir nöqtəni belə ola biləcək ən sərt formada şərh edirik.

Hər hansı müzakirədən əvvəl özümüzə qarşı səmimi olaq və düz/haqlı olduğumuz (düşündüyümüz) bir mövzu haqqında bu sualları cavablayaq.

1. Bu mövzu haqqındakı fikrim tam olaraq nədir?

2. Bu nəticəyə necə gəldim?

3. Həmişə belə düşünürdüm?

4. Başqaları niyə fərqli düşünür?

5. Nə vaxt fikrim dəyişə bilər?

Qorxmaq lazım deyil, özümüzü səhv çıxarmalıyıq demirəm. Sadəcə hərdən öz düşüncələrimiz üzərinə də düşünməliyik.

Sonuncu sualı xüsusilə bəyənirəm. Əgər bu sualın cavabı heçvaxtdırsa müzakirə etməyin də bir mənası yoxdur. Öz fikrini dəyişə bilmirsənsə müzakirə sənə nəsə qatmayacaq. Müzakirələrin ən yaxşı tərəfi hər iki tərəfin inkişaf etməsi, dəyişməsidir (az da olsa).

Peşman olmaq haqqında…

Peşmanlığın mənfi bir mənası olduğuna inanırıq. Kimsə peşmandırsa deməli nəsə düz deyil.

Əslində isə peşman olan şəxs səhv etdiyini başa düşən, qəbul edən adamdır. Peşman ola bilən adamlar səhvlərindən öyrənənlər, inkişaf edənlərdir.

Bir çox adam peşman olmaqdan qorxduğu üçün seçdiyi səhv yolda getməyə davam edir.

Bir çox mövzuda etdiyim səhv seçimlərə görə peşmanam və bu səhvlərdən çox şey öyrənmişəm.

Heç vaxt peşman olmayan adamlarda nəsə düz deyil bəlkə də…

Midas

Deyəsən hamımız Midasa oxşayırıq.

Çox zəngin olmaq istəyən Kral Midas tanrılardan toxunduğu hər şeyi qızıla çevirə bilmək gücünü arzulayır və buna çatır.

Daha çox zəngin olmaq istəyi Midasın kabusuna çevrilir. Toxunduğu hər şey qızıla çevrildiyi üçün sevdiyi şeylərə toxuna bilmir. Hətta bir gün öz qızını da qızıldan bir heykələ çevrir.

Biz də ətrafımızda olan hər şeydən və hər kəsdən bizi daha xoşbəxt etməsini gözləyirik. Bizim xoşbəxtlik gözləntilərimizi qarşılamayan insanlar gözümüzdə çevrilib olur heykəl. Dönüb geriyə baxsaq arxamızda bir heykəl ordusu var. Gözümüz doymur, daha çox xoşbəxtlik, daha çox pul, daha çox insan, daha çox əyləncə, daha çox…

Midas kral idi və istədiyi hər şeyə onsuz da gücü yetirdi. Daha çoxunu istəmək əlində olanları da itirməsinə səbəb oldu.

Əlində olan kiçik xoşbəxtlik ilə kifayətlənməyi öyrən. Hətta əlində olan kiçik kədəri də sevməyi öyrən.

Vaxt keçir sonda sən özün də çevrilib olursan heykəl və heç bir xoşbəxtlik, bədbəxtlik sənə heçnə hiss elətdirmir. Midas özünə toxunur sanki…

Əfsanəyə görə Midasın sehrli gücünü tanrılar geri alıb amma bizə özümüzdən başqa heçkim kömək edə bilməyəcək.

Ay işığı

Bu gecə ay işığına çarmıxlanıb qalan mənəm…

Tənha və qaranlıq bir gecədə gözüm ilişdi ona. Heç olmadığı qədər gözəl və parlaq idi. Ayrıla bilmədim ondan, gözlərimdən ruhuma axırdı sanki. Getməyə çalışdıqca daha möhkəm tutub saxlayırdı. Məkanı və zamanı unutdum, elə bildim min illərdi ona baxıram. Məni özünə çəkdi, bu parlaq şüalarla ona tərəf axdım. Sonda ona qovuşdum, çevrilib işıq oldum…

Ay işığı düşdü göydən,

Canımdan - qanımdan keçdi.

Gözümün içindən keçdi,

Özümün içindən keçdi.

Keçdi,dabanımdan keçdi,

Az qaldı ki,

İki yerə bölə məni,

Başımdan göyə mıxladı,

Dabanımdan yerə məni.

Ha istədim...

Addım ata bilmədim...

Məncə hər kəsin öz ay işığı var. Onu tapdınsa ona tutulub qalırsan. Ay işığı metaforasını günəşdən daha çox sevirəm. Çünki ömrümüzün qaranlıq vaxtlarında hadisələr, düşüncələr, insanlar ay kimi işıq saçıb yolu tapmağımıza kömək edirlər. Öz ay işığını tapa bilməyənlər isə ya yollarını azırlar, ya da hələ axtarışdadırlar.

Bu şeirdəki ay işığı şair olmağın, mübarizənin, sevginin və ya hansısa insanın simvolu ola bilər. Gözəlliyi də məhz burdadır. Oxuyanlar öz ay işıqlarını təsəvvür edirlər.

Yanımdan adamlar keçir,

Ay işığı nə vecinə?

Burax məni, Ay işığı,

Gedim işimə-gücümə.

Bu nə işdi, Ay işığı,

Niyə yolun məndən keçdi?

Gecə sayıqlamaları…

Yorğunam və yorğunluğumun xüsusi bir mənası yoxdur. Atdığım hər addımda mübarizə aparmalı,vuruşmalıyam. Ən sadə insan münasibətlərində belə ehtiyatlı olmalı, dediklərimi dəfələrlə düşünməli, səhv etməməliyəm. Çünki heçkim səhvləri bağışlamır. Hər şeyin səhvsiz olduğu, olmağa çalışdığı bir dünyadayam. Yaşamaq mübarizə aparmaqdır bilirəm amma mənim üçün əhəmiyətsiz olan şeylər üçün vuruşmaq yorğunluğumu daha da tezləşdirir. O qədər yorğunam ki, əhəmiyətli, mənalı şeylərin axtarışına da çıxa bilmirəm.

Bir gün hər şey düzələcəklərə, bir gün kimlərsə səni tapacaqlara, aydın sabahlara olan ümidim də yorulub. Artıq özümü aldada bilmirəm, vaxt keçir və heçnə gəlmir, düzəlmir, ümid ölür. Yorğunam və niyəsini bilmirəm. Yol yorğunluğdur bəlkə də, özüm öz yolumam bəlkə də, özümə gedən yolda azmışam, yorulmuşam. Yollar məni özümə aparmır. Yolsuzlanıram, yolsuz oluram. Yorulduqca, tükəndikcə özüm çevrilib yol oluram.

Yuxum gəlmir, yata bilmirəm. Yata bilmədiyim gecələr gözüm qaranlığa alışır amma içim yox. Yatmadığım hər an qaranlıq məni ələ keçirir. Bütün xatirələrimə, sevgilərimə, ruhuma qarışır. Yata bilmədikcə qaralıram, qaranlıqda batıram.

Yox bu yuxusuzluğun gətirdiyi ümidsizlik deyil. Bu qaranlığın ortaya çıxardığı, içimdə gizlənib qalan depresiyadır/vecsizlikdir. Özümə o qədər yadlaşmışam ki, öz hisslərimi o qədər dərinə basdırmışam ki, özüm də tanıya bilmirəm, bu yuxusuzluğun gətirdiyidir yoxsa özümdə olan??

Boğuluram, yorğunluqdan boğulub öz içimə batıram. Çevrilib olduğum yol bataqlıqda imiş. Bu yola girən hər şey batır. Ümidlər, sevgilər, həyəcanlar, insanlar. Daha sonra batan o parlaq və saxta şeylərin yerində sarmaşıqlar göyərir. Qapqara, mənim olan, məndən olan sarmaşıqlar.

Özgüvənli olmaq niyə bu qədər vacibdir?

Axı niyə insanları olmadıqları kimi davranmağa məcbur edirik? "mədəni" insanların yaratdığı bu cəmiyyətdə özgüvən adlı maskanı taxmayanlar əzilənlərdir, uğursuzlardır, uduzanlardır. Karyera, biznesi hardasa başa düşmək olar (çünki biznesmenlər "mədəni" deyil, biznes adlı cəngəlliyin öz qanunları var.)

Şəxsi münasibətlərdə niyə özgüvənli olmalıyıq axı?! Bu necə sevgidir ki, sən qarşı tərəfə olmadığın kimi davranmalısan, bu necə dostluqdur ki, sən üstünlük ələ keçirməyə çalışırsan, bu necə münasibətdir ki, hər ikiniz fərqli maskalar taxırsınız?

Heçkim bizə özümüz olmağa imkan vermir. Beləcə taxdığımız maskalara o qədər alışırıq ki, həqiqi özümüzə yadlaşırıq.

Ən yaxşı münasibətlər özgüvənli olmadğınız, olmağa məcbur olmadığınız münasibətlərdir. Çünki onlar sizi istismar etməyənlərdir, onlar sizə qalib gəlməyə çalışmayanlardır.

(axşam yata bilməyəndə kira qaldığım bütün ev sahiblərini və bu cür populyar terminləri səhv çıxarmağa çalışıram)

Ürək döyüntüləri

Ürək döyüntülərini göstərən diaqramda həmişə enişlər və yoxuşlar olur. İnsan öləndə bu diaqram düz xətt olaraq davam edir. Uzun zamandır emosional olaraq heçnəyin məni həyəcanlandırmadığını və ya kədərləndirmədiyini görəndə bu diaqram yadıma düşdü. Artıq əyləncəli və ya kədərli bir şey baş verəndə etdiyim tək şey bitməsini gözləməkdir. Bir təhər yola verim, bitsin və canım qurtulsun. Bir gün başa düşdüm ki, artıq heçnə hiss edə bilmirəm. Diaqramım uzun müddətdir düz xətt olaraq davam edir. Hər şey öz ciddiyətini, əhəmiyyətini itirib. Yaşamaq artıq dözməli olduğum hissiz bir şeyə çevrilib. Bəlkə də emosional olaraq ölmüşəm.

Kinoda görmüşəm, ölmüş adamları elektro-şok verərək geri qaytarmaq olur. İndi axtarışa çıxmışam, məni özümə gətirəcək o şoku axtarıram. Bəlkə hələ o qədər də gec qalmamışam...

Bu yazıda hədəf qoyarkən sistematik yanaşma və strategiya haqqında danışacağıq. Təqdim olunan üsulu öz məqsədlərinizə, hədəflərinizə uyğunlaşdıra bilərsiniz.

Ümumi baxış: Əvvəl istəkləri(hədəf) təyin edəcəyik, sonra onları süzgəcdən keçirib, sıralayacağıq. Reallıqları nəzərə alaraq, seçim hovuzundan birini seçib, strategiyamızı təyin edəcəyik.

• Aşbaz və ya şef (hansı olmalı?)

• Hədəflər qutusu(ümumi xəritə)

• Arzu ağacı

• Özünü tanımaq prosesi

• Hədəf piramidası(vaciblər ən yuxarıda)

• Reallığı dərk etmək.

• Strategiya və onun baxımı.

• Karyera haqqında bir-iki qeyd

Bu yazı Tim Urban-ın karyera seçimi haqqında olan bloq yazısının tərcümə olunmuş, qısaldılmış və biraz da sadələşdirilmiş versiyasıdır. Bloqun linkini ən aşağıda qeyd etmişəm. Karyera seçimi haqqında düşünənlərə şiddətlə orijinal yazını oxumağı da tövsiyə edirəm.

Aşbaz vs Şef

Həyatımızda seçim edərkən, qərarlar verərkən ya aşbaz kimi davrana bilərik, ya da şef kimi.

Aşbaz - hazır reseptlərdən istifadə edərək yemək hazırlayır.

Şef - öz reseptlərini hazırlayır, özünə məxsus yeməkləri olur.

Aşbaz kimi davranmaq asandır, rahatdır. Bizə hazır təqdim olunan yollardan birini seçirik və bu əziyyətli olmur, çünki bizdən əvvəl hamı bu yolla gedib. Şef kimi davranmaq isə biraz qəlizdir. Hazır reseptlərdən xəbərdar olsaq da, öz yolumuzu, öz xəritəmizi özümüz hazırlamalıyıq. Şef olmaq çətin, yorucu və biraz da risklidir, çünki hazırladığımız yeməyin duzu çox ola bilər. Üstəlik şef olmaq çox vaxt aparır. Buna görə də həyatımızın bir çox addımında aşbaz kimi davranmaq məntiqlidir. Xüsusi, vacib qərarlarda isə şef kimi davranmaq bizim üçün ən yaxşısıdır. Nümunə: bazarlıq edərkən aşbaz kimi davranaraq, hamını izləyə bilərik. Karyeramızı seçərkən isə şef kimi davranmalıyıq, çünki bizim üçün hazır resept yoxdur. Olanlar da ya köhnəlib, ya da bizə uyğun deyil. Əgər siz öz vacib qərarlarınızda aşbaz kimi davransanız nəticələr sizin üçün ürəkaçan olmaya bilər. Resepti başdan yaratmağa ehtiyac yoxdur. Mövcud reseptlərdən fərqli inqrediyentləri seçərək, bir pazıl(puzzle) kimi öz reseptinizi yarada bilərsiniz. Bu yazıda şef olmağı seçsək bizi nələr gözləyir ondan bəhs edəcəyik.

Qeyd: Hədəf, istək, arzu sözləri bir-birinin əvəzləyicisi kimi işlədilir.

İstəklər və reallıqlar

Vaxtımızı və enerjimizi sərf edəcəyimiz hədəfləri diqqətli seçməliyik, çünki reallıqdan uzaq bir hədəf üçün çalışmaq vaxt və enerji itkisidir. Nümunə: 30 yaşında olan bir insan gimnast olmaq üçün biraz gecikib.

Seçdiyimiz hədəf həm reallığa uyğun olmalıdır həm də bizə xoş gələn (istədiyimiz).

Bu qutular bizim xəritəmizin əsası olacaq. Gəlin, birlikdə hər birini detallı təhlil edək.

Birinci addım - Arzu(hədəf) ağacı

İstəklər qutusuna ağlımıza gələn bütün hədəflərimizi, istəklərimizi yazırıq. Ən kiçikdən tutmuş ən fantastik arzularımıza qədər bu siyahıda olacaq. Arzularınızı qruplara ayırmaq, onların vacibliyini təyin edərkən işimizə yarayacaq. Mən buna "Arzu Ağacı" adını verdim.

Bu ağacın 5 əsas budağı var. Budaqlar bir insanın arzularının kökündə yatan bəzi səbəblərdir. Siz öz ağacınızı hazırlayarkən bəzi budaqları kəsə və ya əlavə edə bilərsiniz.

Şəxsi - Öz şəxsi dəyərlərinə əsaslanan istəklər (ehtiyaclar)

Praktiki - Ac qalmamaq ortaq hədəfimizdir. Bu budaq həm də reallıqları əks etdirir. Çox ütopik xəyalların arxasından getsək, bir də görəcəyik ki, ayın sonunda kira pulunu verə bilmirik.

Həyat tərzi - Sağlam olmaq, iş və şəxsi həyatın balansını qorumaq kimi istəklər bizim davamlılığımızı təmin edən şeylərdir. Hədəf qoyarkən bunları mütləq nəzərə almaq lazımdır.

Sosial - Başqaları tərəfindən qəbul edilmək, hörmət olunmaq, hətta başqalarının bizim yerimizdə olmaq istəməyini istəmək, cəmiyyətdən uzaqlaşdırılmamaq və s..

Əxlaqi - Vicdanını rahatladacaq, əxlaqi dəyərlərinə əsaslananlar. Nümunə: insanlara yardım etmək, ailəni təmin etmək və s.

İkinci addım - Süzgəcdən keçirmə

Bütün arzuları yazdıqdan sonra əlinizdə böyük bir siyahı olacaq. İndi isə biraz çətin mərhələ başlayır. Bu istəkləri həqiqətən özümüz istəyirik, yoxsa bizə çöldən yeridilib? Məsələn: Ev almaq, Ailə qurmaq və ya maşın almaq, dünyanı gəzmək kimi şablon arzular bizə cəmiyyətin(instagramın) yeritdiyi istəklərdir? Bu cür saxta arzuları təyin edib öz siyahımızdan çıxarmalıyıq. Təsəvvür edin ki, həyatınızın 10 ilini sərf edib özünüzə bahalı bir maşın alırsınız və aldıqdan sonra başa düşürsünüz ki, əslində bu sizin öz istəyiniz deyildi. Bu cür arzular adətən uşaqlıqdan bəri valideynlərimiz və ya ən yaxın dostlarımız tərəfindən bizə aşılanır və biz də bunu sorğulamadan özümüzünkü kimi qəbul edirik.

Uşaqlıq arzuları: Çox adam uşaq vaxtı həkim, polis, müəllim olmaq istəyir. Sonra böyüyür və uşaqlıq arzusunu həyata keçirmək istəyir. Bu çox zaman doğru yanaşma olmur. Bir insanın 8 yaşında arzuladıqları ilə 20 yaşındakılar tamam fərqli ola bilər (99%). Ona görə də uşaqlıq arzunuzun arxasından getməzdən əvvəl yaxşı götür-qoy edin və bunun həqiqi arzunuz olmağını dəqiqləşdirin.

Qorxu əsaslı: Gələcəkdə bütün texnologiya işləri əlimizdən alacaq, amma həkimlik əbədi ixtisasdır, qoy həkim olum. Bu cür yanaşma da xətalıdır, burda sizi idarə edən şey qorxudur. Sevmədiyiniz, maraqlı olmayan bir işə sırf qorxduğunuz üçün keçmiş ola bilərsiniz. Sadəcə qorxuya əsaslanaraq qərar vermək yaxşı deyil.

Sorğulamaq sizi bir az sarsa bilər. Kim olduğunuzdan, nə istədiyinizdən əmin olmadığınız bir hala keçə bilərsiniz. Təbriklər! Sizin üçün yeni mərhələ (level) açıldı. Hər şeydən şübhə etdikdən sonra seçdiyiniz arzu, karyera daha şüurlu, həqiqi özünüzə ən yaxın olacaq. İntuisiyanıza, məntiqinizə əsaslanaraq qərar verin. Qərar vermək, seçim etmək həm də digərlərindən imtina etməkdir. Bu, ağrılı prosesdir.

Üçüncü addım - Özünü tanımaq mərhələsi

Özünü tanımaq heç vaxt bitməyən bir yoldur, çünki zaman keçdikcə dəyişirik, həyata baxışımız, arzularımız da dəyişir. Hər kəsin özü haqqında bir fikri, təsəvvürü var. Özünü tanımaq mövzusuna bəziləri çox səthi yanaşır, bəziləri isə çox dərinə gedib, dərinlərdə itir. Hər şeydə olduğu kimi, burda da balansı qorumaq lazımdır. Hər şeyi dayandırıb, bir mağaraya çəkilib özünü tapıb, tanıyıb daha sonra geri qayıdıb, həyata davam etmək absurd və reallıqdan uzaqdır. İnsan paralel olaraq həm yaşayır, həm də özünü yavaş-yavaş tanıyır, özündə yeniliklər kəşf edir.

Arzularını, istəklərini sorğulamaq məhz özünü tanımaq prosesinin bir parçasıdır.

Sorğulamadan yaşayanlar "Özünü tanımaq asandır dağı"-da olanlardır. Elə ki, sorğulamaq başlayır, görürsən ki, əslində özünü o qədər də tanımırmışsan. Sanki nə istədiyini bilmirsən, bütün istəklərindən şübhə duymağa başlayırsan. Bu da bizi ekzistensial krizis dərəsinə sürükləyir. Bu dərə reallığı əks etdirmir, amma bir çox adam (mən də daxil) bu krizisdən əziyyət çəkir, özünü toparlayıb davam edə bilmir. Biraz vaxt keçir və görürsən ki, əslində vəziyyət o qədər də pis deyil. Hər şeydən şübhə etdikdən sonra istəklərini özün seçirsən. Beləcə özün haqqında olan düşüncələrin də formalaşır və diaqramdakı oxumuz yuxarı doğru meyillənir. Əlbəttə, bu həmişə yuxarı doğru olmayacaq, hərdən özünə suallar verəcəksən, hər şeyi sorğulayacaqsan, səhv yolda olduğunu düşünəcəksən. Bu normal haldır. Hamı bu prosesdən keçir.

Dördüncü addım - İstək piramidası

Siyahımızda (qutuda) qalan həqiqi hədəfləri, arzuları vacibliyinə görə sıralamağın vaxtı çatdı. Mən bunun üçün piramida formasını seçdim.

Zirvə - Piramidamızın ən yuxarısında ən vacib hədəfimiz (arzumuz) yerləşir. Bu bizim növbəti illərdə (aylarda) çatmaq istədiyimiz yeganə hədəfdir.

İkinci pillədə əsas prioritetlər yerləşir. Bu hədəflər, bizim əsas hədəfimizə xidmət edən, daha kiçik hədəflər və ya tamam başqa hədəflər ola bilər. Bu hədəflərə çatmaq üçün çox çalışmalıyıq. Buradakı siyahını da bacardığımız qədər qısa saxlayırıq (məncə maksimum 5 ədəd ola bilər).

Üçüncü pillədə isə lazım olan, çatmaq istədiyimiz çoxlu hədəflər yerləşir. Yuxarı pillələrə yazmadığımız arzuları bura yazırıq.

Ən aşağı pillə isə ən az vacib olan, alınmasa da olar, dediyimiz arzuları yazırıq. İnstagramda görüb istədiyin, amma alınmasa heçnə olmaz, dediyin. Məsələn: Məşhur olum, hamı məni tanısın arzusu digərlərinə nisbətən yüngül bir arzudur. Bunu ən aşağı pilləyə yazırıq (yəni ertələyirik).

Zibil qutusu - Həyatına, ailənə, karyerana ziyan vuracaq təhlükəli arzularındır. Bu istəklərlə həmişə mübarizə aparmalı olacaqsan.

Beşinci addım - Reallığı dərk etmək

Əlimizdə olan imkanları, olduğumuz mühiti, şəraiti nəzərə alaraq hərəkətə keçmək, seçim etmək vacibdir. Rəsm çəkmək bacarığı olmayan bir insan özünə "dahi bir rəssam olmaq" hədəfi qoyursa, ya özünü tanımır, ya da reallıqdan uzaqdır. Heç vaxt çata bilməyəcəyimiz xəyallar qurmaq hamımızın vərdişidir. Məsələn: Dostlarla kosmik gəmidə nərd oynayarkən qəlyan çəkmək.

Xəyalları, arzulardan və hədəflərdən ayırd etməyi bacarmaq lazımdır.

Reallığı başa düşmək üçün verməli olduğumuz bəzi suallar:

• Hazırda hansı resurslarım var? (bilik,təcrübə, vaxt, pul, sağlamlıq)?

• Güclü və zəif tərəflərim nədir?

• Bacarıqlarım nədir? (həqiqi potensialım nədir?)

• Hədəfə gedən yolun harasındayam?

• Mənim buna çatmağım mümkündür?

• Yemək və kirayə üçün pulum varmı?(olacaqmı?)

Bu cür suallar sizə hazırkı vəziyyəti, reallığı görməyə kömək edəcək. Beləcə fantastik, mümkünsüz hədəfləri seçim hovuzundan çıxaracaqsınız.

Praktika, strategiya və onun davamlılığı

Seçim hovuzu: İstəklərimizi(hədəflərimizi) süzgəcdən keçirdik və imkanlarımızın reallığını təyin etdik.Beləcə, seçim hovuzu özü yaranır. Reallığa uyğun olan istəklərimiz bizim seçim hovzumuzdur. Riyazi dildə desək istəklər çoxluğu ilə reallıqlar çoxluğunun kəsişməsi bizim seçim hovuzumuzu yaradır.

Təcrübə: Hədəfimizi seçdikdən sonra, bu hədəfə çatmaq üçün öz yol xəritəmizi, addımları təyin edirik və hərəkətə keçirik. Hər kəsin özünəməxsus yanaşması olacaq. Əsas olan öz strategiyamızın baxımı və davamlılığıdır. Böyük hədəfə gedən yolda çatdığımız kiçik zirvələrdə dayanıb, öz yanaşmamızı, nəticələri təhlil edib, öyrəndiklərimizlə strategiyamızı formalaşdırırıq, buna deyirlər təcrübə.

Təkmilləşmə: Zaman keçdikcə istəklərimiz, arzularımız da dəyişəcək. Arzularımız bizi əks etdirən aynalardır. İstəklər qutusu mütəmadi olaraq dəyişəcək. Bəzi istəklər köhnəlib öz mahiyətini itirəcək, bəziləri isə qutuya yeni daxil olacaq.

Öyrənmə: Öz yolumuzda davam edərkən reallıqlar, ətraf mühit dəyişəcək. Ətrafımızdakı dünya dəyişdikcə biz də buna adaptasiya olmalıyıq. Bunun üçün öyrənmək, xəbərdar olmaq lazım gələcək və öyrəndikcə reallıqlar qutusunu da tənzimləyəcəyik.

Teleqramda izləmək üçün: https://t.me/virtual_agac

Karyera seçimi niyə vacibdir?

• Sərf etdiyimiz vaxt - az qala ömrümüzün yarısını sərf ediriksə, deməli aşbaz yox, şef olmalı olduğumuz bir mövzudur.

• Həyat keyfiyyəti - karyera həyatınızın hər bir sahəsinə təsir edir. İşdən geriyə qalan şəxsi həyatınıza, mental salamlığınıza, ailə həyatınıza, maddi vəziyətinizə, asudə vaxtınıza və s.

• İmpact (təsir) - Gördüyün iş insanlara təsir edir. Hər kəs, kiçik bir işdə çalışan insan belə başqalarının həyatına toxunur. Gördüyünüz iş sizin dünyaya olan impact-inizi göstərir.

• Kimlik - Gördüyünüz iş həm də sizin kimliyinizi əks etdirir. İnsanlar sizdən kim olduğunuzu soruşanda deyirsiniz ki, həkiməm, amma tibb ilə məşğul oluram demirsiniz. Yəni gördüyünüz iş və kimliyiniz arasında cəmiyyətdə əlaqə yaranır. Əlbəttə bu müzakirəli mövzudur, amma reallıq belədir. Sevmədiyi, bacarmadığı işdə çalışanlar kimlik böhranı keçirir.

Yazının əslini(ingilis dilində) oxumaq üçün: https://waitbutwhy.com/2018/04/picking-career.html

Şəxsi inkişafla bağlı yazdığım digər yazılara da baxa bilərsiniz:

• Dopamin hormonu

• Şəxsi inkişaf

• Özünü tapmaq , yoxsa yaratmaq?

Bu yazıda Byung-Chul Hanın 3 kitabından götürdüyüm qeydləri sizinlə bölüşürəm. Kitablar konkret bir süjet üzrə getmək əvəzinə fərqli fəlsəfi esselerdən ibarət idi. Bu esseleri başa düşmək, onlar arasında əlaqə qurmaq mənim üçün çətin bir proses oldu. Oxuduqlarımın sadəcə yarısını başa düşdm deyə bilərəm. Daha sonra internetdə bu kitablar və müəllifin digər mövzularda bildirdiyi fikirlər ilə tanış oldum. Sonda öz fikirlərimi və qeydlərimi bir araya toplaya bildim. Yazını oxuyanda siz də paraqraflar arsında fərqliliklər və bənzərliklər görəcəksiniz. Bu qeydlər, fikirlər sizə maraqlı olsa kitabları oxumağa cəhd edə bilərsiniz. Səhifə baxımından kiçik kitablar idilər.

• Erosun ızdırabı

• Yorgunluk toplumu

• Şeffaflık toplumu

Mən kitablar üzrə yox, mövzular üzrə qruplaşdırmağa çalışdım çünki bəzən eyni mövzu haqqında digər kitablarda da bəhs edirdi.

Uğur, performans və ya yorğunluq toplumu

Əvvəllər çöldən bizə gələn malı, məli cümlələri bizi nə isə etməyə məcbur edirdi. Hansısa məcburiyyətlər, şəxslər, xarici bir güc bizə nələri etməli olduğumuzu deyirdi. Dövrümüzdə bu proses tərsinə çevrilib, artıq insanlar özləri özlərini nəyəsə məcbur edir. Sən hər şeyi bacararsan, seçimlərində, xəyallarında azadsan. Özünə bir hədəf seç, xəyal qur və buna çatmaq üçün əlindən gələni et. Hədəfsiz, xəyalsız insan olma! Yerində durma, hərəkətə keç, çalış, addım-addım öz xəyalına yaxınlaş! Bacararam, edə bilərəm düşüncəsində olan insan istismara meyilli bir sistemdə daha məhsuldardır. Artıq bu sistemin çarxını çevirən güc çöldən gəlməli deyil. Hər çarx uğura inanaraq özü özünü fırladır. Əgər kifayət qədər çalışsan öz azadlığına çatacaqsan. Öz azadlığı üçün çalışan insan özünü öz azadlıq arzusuna həbs etmiş olur.

Bu cür düşüncə ilə doldurulmuş adamlar narsist olmağa məcburdur. Bu insan hər şeyi bacaracağına inanır, sərhədsiz gücü olduğuna inanır. Müəllif narsizmə də tərif verir: narsizim özünü sevmək deyil, özünü sevmək üçün gərək özünü biləsən, özünün harda bitdiyini, başqalarının harda başladığını bilməlisən. Narsist adam isə bu sərhəddi itirən adamdır. Özünü bilməyən, başqaları ilə olan sərhəddi bilməyən adamdır. Beləcə hər şey onun üçün var və ya hər şey onun kölgəsindədir.

İnsan öz həyatına, özünə bir layihə kimi yanaşır. Öyrənmək bir yatırımdır, Sağlamlıq bir yatırımdır. Hər şey öz zehnini və bədənini optimallaşdırmaq üçün bir alətdir.

Neoliberalizm dövlətlərin şirkətlər üzərindəki nəzarəti mimuma endirərək onlara azadlıq verməsi idi. Nəticədə özəl şirkətlər öz biznes strategiyalarını seçərək daha sürətli böyüyə biləcəkdi. Sürətlə böyüyən şirkətlər yeni iş yerləri deməkdir, pulun işçilərə axması deməkdir. O insanlar da xərclədikləri hər şeyə görə dövlətə vergi verir. Beləcə şirkətlərə azadlıq verərək dövlət gəlirini artırmaq, həm də işsizliyin azaldılması idi.

Uğur toplumu da neoliberalizmin insanlar üzərinə tətbiq olunmasından yaranıb. Artıq fərdlərə heç kim nəzarət etmir, hər kəs öz inkişafından, tapacağı işdən, alacağı evdən məsuldur. Beləcə insanlar daha çox işləyərək daha çox qazanacaqlarına inanırlar.

Artıq M. Fukonun dediyi kimi xəstəxana, həbsxana, fabrika kimi qurumların idarə etdiyi disiplin toplumu yoxdur. Bu əsrin insanları Alış-veriş mərkəzlərinə, fitness salonlarına, gözəllik salonlarına, göydələnlərə özlərini həbs etmiş performans toplumudur. Disiplin toplumu neqtivliyin, qorxu və təzyiqin nəticəsi idisə, performans toplumu pozitivliyin, motivasiyanın, istək və arzuların nəticəsidir. Disiplin toplumunda canilər, dəlilər var idisə, performans toplumunda depresivlər, məğlublar (luzerlər) var.

Məsələnin digər tərəfi isə günahkarın təyin olunmasıdr. Uğursuz oldunsa, xəyalına, hədəfinə çata bilmədinsə bu sənin öz günahındır, öz bacarıqsızlığındır. Hər şeyə çata bilmə imkanın var ikən sən uğursuz oldun. Beləcə sistem və ya bu sistemdən faydalananlar günahkar olmur, əksinə fərdlər, sistemin işləyən çarxları günahkar sayılır. Beləcə uğurszluq, bacarıqsızlıq depressiyası başlayır. Uğur toplumunun uğursuz qurbanları. Uğusuz olmaq mənəvi zəiflik, acizlik kimi görünür. Uğur toplumunda luzer(uduzan) olmaq ən çətin işdir, baxmayaraq ki, bu toplumdakı uğur bir illuziyadır.

Uğur toplumunun ən böyük xəstəliyi depressiyadır. Depressiya sərhədləri bilməməyin nəticəsidir. Performans subyekti olan insan arzularının, hədəflərinin, xəyallarının sərhəddini itirir. Bütün bunların əlçatmazlığı qarşısında depressiyaya düşür. Hər şeyin mümkün olduğunu, başqalarının xəyallarına çatdığını, amma özünün gücsüz, zəif olduğunu düşünür. Öz gözündə böyütüyü “mən”-in altında əzilir. Özünü, xəyallarını gerçəkləşdirə bilməməyin gətirdiyi çöküşü yaşayır. Öz içində olan mübarizədə məğlub olmaq.

Eşqin məhvi üzərinə

Sərhədsiz seçim bolluğu, hamının özünü, münasibətini, görünüşünü, fikirlərini başqaları ilə müqayisə edərək, ortaq bir ideala bənzətməyə çalışması, hamını eyniləşdirir. Eşq isə başqası(bizdən fərqli olan) deməkdir. Bu eynilik cəhənnəmində eşqin varlığı mümkünsüzdür. Müəllif deyir ki, insanlar bir-birini öz ehtiyaclarına uyğun olaraq istismar edirlər. Öz ehtiyaclarını, arzularını(emosional və ya fiziki) bəhanə gətirərək öz partnerlərini bu arzulara çatmaq üçün bir alət olaraq görürlər. Hətta “eşq”-lərini istismar edənlər də az deyil. Sosial mediada öz münasibətlərinin hər halını, hər addımını, problemlərini, sevinclərini və kədərlərini bölüşərək bundan pul qazanmağa çalışanlar bunlara nümunədir.

Eşq başqası (fərqli, yeni) deməkdir, eynilikdə eşq yaranmır. Müasir dövrdə başqaya duyulan arzu eyninin komfortuna boyun əyir. Məntiqli, rahat olan, çətinlikdən təmizlənmiş münasibət çətin, qarışıq, hətta mümkünsüz olan eşqə qalib gəlir. Buna eşqin əhlilləşdirilməsi deyilir. Halbuki eşq yabani bir donuzun Adonisi öldürməsi qədər vəhşi, sərhədsiz və idarə olunmazdır.

Eşq bulaşıcı xəstəliklərin ən pisidir, insanı özündən çıxarır və yadlaşdırır, əvəzində isə bizə yad birini gətirir. Eşq özünə aid olan şüurdan keçib, başqasında özünü unutmaqdır. Eşqin yolu ölümdən keçir, aşiq başqasında ölür, daha sonra başqadan özünə geri dönüş yaşayır. Beləliklə, eşq başqasının yeni səni sənə hədiyyə etməsidir.

Təcrübə başqası ilə qarşılaşmaqdır. Biz isə hər yerdə özümüz kimi olanlarla qarşılaşırıq Hər şeyin eyni olduğu dünyada fərqliliyə ehtiyac qalmayıb. Bizim kimi düşünməyənlərə, bizi təsdiqləməyənlərə həyatımızda yer qalmayı. İndi aşiq olmaq artıq çox çətindir. Hər şey ortada aşikardır. Sirli, gizli heçnə yoxdur. Hər kəs hər şeyi ilə ortadadır, heçnəyi gizlətmir və biz insanlara heyran ola bilmiik, ideallaşdıra bilmirik, çünki onlar eyniləşirlər. Hər kəs eyniləşməyə başlayır, eyni yerləri gəzir, eyni kitabı oxuyur, eyni musiqini dinləyir, eyni şeyə kədərlənib, eyni şeyə sevinirlər, eyni şeyləri düşünürlər. Aşiq olmaq başqasıdır, fərqlilikdir. Eyni olana aşiq olmaq çətindir.

Kapitalizm hər şeyi satıla bilən hala gətirərək eşqi də öldürür, onu satın alına bilən, pula çevrilə bilər digər hər şey ilə eyniləşdirir. Hər şeyin pozitiv olduğu, mənfi olan hər şeydən qurtulub özümüzü ancaq yaxşı hiss etməyə çalışdığımız bir dönəmdə eşq zəiflik olaraq görünür. Artıq hər şey planlı bir layihə halına gəlib. Eşq isə plansızdır, anidən gəlir və bizi incidir, narahat edir, mövcud olan balansı dağıdır. Həyatımızda bu narahatlığa yer qalmayıb. Hər şeyin mümkün olduğu bir dünyada plansız, mümkünsüz olan eşqə ehtiyacımız yoxdur. İnsanlar əzab-əziyyət çəkmədən aşiq olmaq istəyirlər. Rahat, poizitiv, comfort bir eşq yaşamaq.

Pozitivliyin şiddəti

Saf pozitiv olan şey cansızdır. Ölüm neqativdir və insanı canlı edən şey öz sonunda var olan bu neqativlikdir. Pozitivlik öz varlığını neqativliyə borcludur. Müasir insan həyatında neqtivliyə yer qalmayıb. hər şeyin pozitiv olması fikrinə öyrədilib, manipulyasiya edilib və ya özü özünü inandırıb.

Müəllif bunu “pozitivliyin şiddəti” adlandırır. Şiddət yalnız neqativlikdən yox həm də pozitivlikdən yarana bilir. Fərqlilikdən yox, həm də eynilikdən yarana bilir. İndi isə bu dəyişib, pozitivliyin bu aşırılığı bizi məhv edir.

Bir insan qarşı tərəfə söz ilə nəsə çatdıranda onun ifadə etdiyi ilə anlayan tərəfin başa düşdüyü tam eyni olmur. Beləcə hər bir anlamada həm də anlaşmazlıq yaranır. Hər bir razılaşma özündə həm də gizli bir qarşıdurma saxlayır. Pozitiv olan hər şey özündə həm də neqativlik ehtiva edir.

Facebook və digər sosial media platformalarında dislike düyməsinin olmaması, pozitiv toplumun ən böyük göstəricilərindəndir. Biz ancaq bəyənilmək istəyirik, ətrafımızda ancaq müsbət şeylər görmək istəyirik. Bəyənmirsə oxumasın, baxmasın, izləməsin və s.

Şəffaflıq toplumu

Belə bir inanc var ki, şəffaflıq insanlar arasında güvən yaradır. Şirkətlər, dövlətlər, sistemlər şəffaflıq siyasətləri ilə əslində nəzarət toplumu yaradır. Mütləq şəffaflıq illuziyadır, sadəcə maşınlar şəffafdır, insan özü üçün belə tam şəffaf ola bilmir. Tamamilə şəffaf olan ölü olandır, tam şəffaflıq iki insan arasında mümkün deyil, şəffaflıq artdıqca bir-birinə olan maraq da azalır. Artıq insanlar öz varlığını maraq istehsal etməyə borcludurlar. Maraqlı nəyinsə yoxdursa deməli sən də yoxsan. Şəffaflıq həqiqət demək deyil. Hər şey xaricə yönəlib, ifşa edilib, çılpaqlaşdırılıb. İnsanların içində gizli, sirli, özünəməxsus heçnə qalmayıb. Artıq insanlar qaranlıqda, bilinməzlikdə itmir, əksinə hər şey aşırı parlaqlıqda itir, aydınlıqda itir. Bu şəffaflıqda ortada o qədər insan var ki, bu aşkarlıqda itmək çox asandır. İnsanlar fitnessə gedərək, qidalanması, bədən quruluşu, xarici gözəlliyi ilə, müxtəlif filtirlər ilə öz bədənlərini sərgiləyəcək bir obyekt halına salırlar, istismar edirlər. Bu bədən artıq , ortaq kulturanın yaratıdığı, eyniləşdirdiyi şəffaf bir sərgi obyektidir, like obyektidir. Şəffaflıq mənadan yoxsuldur. Müqəddəs olanlar heç vaxt şəffaf olmur, çünki gizli bir parlaqlıq onu cazibədar edir.

Pornoqrafiyanın cinsəlliyi öldürməsi

Cinsəlliyi öldürən şey əxlaq qaydaları yox, pornoqrafiya oldu. Erotizim gizlilik, qapalılıq, bilinməyənin cazibəsi idi. Porno isə açıq aşkar hər şeyin şəffaf formada ortaya qoyulmasıdır. Bütün sirlərdən, gizlilikdən, emosiyalardan təmizlənmiş saf çılpaqlıq. Özünü sərgiləmə profesionalları erotizmi bu cür öldürdü. Porno sadəcə virtual və ya xəyali bir aləmda qalmadı. Artıq insanlar real həyatda olan cinsəlliyi də pornoya çeviriblər. Eşq rituallarından təmizləndikcə pornoya çevrildi.

Şəffaflıq xəyal gücünü də ortadan qaldırır, artıq xəyal edəcək heçnə qalmır ortada. Şəffaflıq həzzi də öldürür, gizli örtünmə, maskalar və s. həzzi artırarkən, şəffaflıq bunu ortadan qaldırır.

Erotizim gizli, yavaş və zərifliklə iç-içədir. Pornoda isə zəriflik yoxdur, birbaşa kobudluq, şiddət mövcuddur. Erotizmdə bir-birinə olan istək varsa, pornoda bir-birini istismar var.

Seks uğur kimi görünür, eşqin zirvəsi, o adama çatmaq və onu əldə etmək. Əslində isə bədən olaraq bir-birinə ən yaxın olanlar, düşüncə, mənəviyyat olaraq tamam uzaq ola bilirlər. Emosionallıq, anlayışın bir kənarda qaldığı, qısa zamanda eşq yaşayıb növbəti adamma keçmək dayazlığa gətirib çıxarır, dərinlik isə zaman, səbr və anlayış tələb edir. Kapitalizm hər şeyi metalaşdııb pul qarşılığında izləyici qarşısına çıxarır, hər şeyi açıq, aşikar ortaya qoyaraq pornoqrafikləşdirir. Arzularımız və duyğularımız kapitalizm məhsulları tərəfindən təyin olunur. Bunlar artıq arzu yox istehlak planıdır. Öz partnerini seçərkən düstur hazırlayanlar, plan quranlar eşq axtarmır, istismar edə biləcəkləri bir insan axtarırlar.

Teleqramda izləmək üçün: https://t.me/virtual_agac

Qısa qeydlər

• Düşünmək təkcə hesablamaqdan ibarət deyil.

• Hər impulsun(istəyin) arxasınca getmək xəstəlik, çöküş, taqətsizlik simptomudur.

• Nə qədər aktiv olsan o qədər azadsan inancı.

• Komputerlər axmaqdır çünki tərəddüd edə bilmir, çox dəqiq və əmindir.

• Hərə öz yorğunluğunda boğulur, şəxsi yorğunluqlar cəhənnəmindəyik

• Facebook bir ibadətxanaya çevrilib, ibadət edən insan bağışlanlımaq istəyirdisə, facebooka girən adam da diqqət, qayğı (like) gözləyir.

• Müasir kölə sağlamlığı azadlığa dəyişir. Sağlam və rahat olum, amma azad olmasam da olar.

• Muzeylər məbədlərin sekulyarlaşmış formasıdır, turistlər də din səyyahlarının analoqudur.

Başlanğıcda bəzi mövzulara aydınlıq gətirək ki, sonra yanlış anlaşılma olmasın. Meditasiya mistik bir ibadət, aydınlanma üçün bir yol və ya müalicə üsulu deyil. Tarixi kökləri hansısa ayinlərə söykənsə də, müasir elmdə özünü az da olsa sübut etmiş, insanlara faydalı olan gündəlik bir vərdişdir. Meditasiya etdiyiniz zaman tamam başqa bir insan olmayacaqsınız. Ruhani bir yüksəliş yaşamayacaqsınız. Depressiyadasınızsa sizi sağaltmayacaq. Meditasiya sadəcə əhvalınızın yaxşılaşmasına, biraz düzəlməsinə kömək edə bilər. Meditasiya praktiki təcrübədir, nəzəri bilik və ya fəsləfə deyil. Bir çox adam kimi meditasiya sözünü eşidəndə ağlıma ilk gələn dağ başında xüsusi formada oturmuş keşişlər olur. Müasir dövrdə meditasiyanı artıq ofisdə, evdə, hətta yol gedərkən belə etmək mümkündür. Açıq danışsaq həmişə dırnaq arası yanaşırdım və elmi bir əsası olmadığını düşünürdüm. Sən demə müasir elm meditasiya haqqında pozitiv fikirdə imiş. Bir çox elmi məqalə meditasiyanın insan sağlamlığına faydalı olduğunu göstərib. Bu səbəbdəndir ki, müasir, meqa şirkətlər öz ofislərində xüsusi meditasiya otaqları ayırı və işçilərinə meditasiya rəhbərləri ilə təlimlər təşkil edirlər. Mənim qarşılaşdığım ən çox istifadə olunan fərqindəlik meditasiyasıdır.

Meditasiya: çox fərqli tərifləri olsa da qısa formada indiki anda qalaraq öz duyğu və emosiyalarımıza fokuslanmaq. Ağlımızdan keçən düşüncələri kənardan müşahidə etmək. Düşüncələri dayandırmaq yox, onları müşahidə etmək. Beyni tamamilə dayandırmaq mümkün deyil, sadəcə hansısa düşüncəyə qapılıb getmədən, bu anda qalaraq ağlımıza gəlib, gedən düşüncələri kənardan izləmək. Qısaca meditasiya bizim olduğumuz bir haldır.

Fərqindəlik (mindfulness): Hal hazırda ətrafında, bədənində baş verənləri müşahidə edə bilmək, fərqində olmaq. Etdiyin işə, öz duyğularına, hisslərinə fikir vermək. Bunun üçün özünə gün ərzində bu sualı bir neçə dəfə verə bilərsən: mən necə hiss edirəm?

Nümunə: Yemək yeyərkən, o yeməyə diqqət yetirmək, içindəki duzu, istiotu, fərqli dadları ayırd edə bilmək, yeməyin ləzzətini duya bilmək. Bir insanla söhbət edərkən keçmiş və ya gələcəyi düşünmədən, fikrini yayındıran başqa şeyləri bir kənara qoyaraq, tamamilə qarşı tərəfə fokuslana bilmək.

Qeyd: Meditasiyanın faydaları haqqında çoxlu elmi məqalə yayımlansa da, araşdırma aparılsa da, hələ də bu yanaşma şübhə altındadır. Sırf meditasiyanın faydalı olduğuna fokuslanaraq bu yöndə araşdırma edən alimlər, illərlə meditasiya etmiş insanlar üzərində aparılan təhlillər hamıya şamil oluna bilməz. Üstəlik siz özünüzü yaxşı hiss etmək, daha yaxşı olmaq məqsədi ilə meditasiya edirsinizsə burda sizin qərəzli yanaşmanız da rol oynaya bilər. Xülasə, oxuduğum bir çox elmi resursda meditasiyanın cüzi də olsa yaxşı təsir etdiyi, adamdan adama dəyişə bildiyi görülüb. Buna görə də aşırı absurd formaya salmadan, qəribə texnikalar yoxlamadan, sadə formada meditasiya etmək sizə yaxşı gələr bilər.

Meditasiyanı necə etməli mövzusundan əvvəl gəlin biraz elmi tərəfdən yanaşaq. Öz beynimizin anatomiyasına nəzər yetirək. Beləcə Meditasiyanın beynimizdəki təsirini də yaxşı başa düşə bilərik. Bir şeyin necə işlədiyini bilmək, onu öyrənməkdə və həyatımıza tətbiq etməkdə önəmli rol oynayır.

Beynimizdə baş verənlər

Bir çox mürəkkəb şey oxuduqdan sonra çox az şey başa düşdüyümün fərqinə vardım (mindfulness). Beynimiz (zehnimiz) heç vaxt dayanmır, hətta biz yatanda da işləyir. Oyaq olduğumuz vaxtlarda beynimiz üç zaman arasında get-gəl yaşayır. Keçmişdə baş verənlər, indi və gələcəkdə baş verə biləcək ehtimallar. İş burasındadır ki, biz diqqət etməyəndə balans itir və biz sadəcə gəlcəkdə ola biləcəklərə və ya keçmişdə olanlara daha çox fokuslanırıq və indi baş verənlərə qarşı diqqətimizi itiririk.

Beynimizdə bir neçə əsas hissə bu prosesdə iştirak edir. ACC və İnsula bərabər işləyərək bizim daxilimizdə baş verənlərlə çöldə baş verənlər arasındakı əlaqəni yaratmağa çalışır. Bu işdə sol pre-frontal korteks də kömək edir. Nümunə: İnsula siqnal ötürür ki, ürək döyüntülərimiz artıb. ACC isə çöldən(gözümüz və ya qulağımız vasitəsilə) gələn məlumatı qəbul edir: biz hansısa təpəyə çıxırıq. Pre-frontal korteks bu məlumatları əlaqələndirir və məntiqli bir nəticə çıxarır. Ürək döyüntülərimiz artıb çünki biz təpəyə çıxırıq. Bu prosesdə Amiqdalaya heç bir siqnal ötürülmür çünki, hər şey normaldır. Amiqdalanın işi isə Kortizol adlı stress hormonunu ifraz edərək bizi hərəkətə gətirmək, stress, qorxu adlandırdığımız hissi yaşatamaqdır.

Normal vaxtlarda beynimiz çöldəki və içəridəki vəziyyəti balanslaşdırır, amma biz gələcək və ya keçmiş haqqında düşünəndə də amigdalaya signal gedir, amiqdala bunun çöldəki və ya içərdəki təhlükə olduğunu başa düşmür, onun işi qorxunu(kortizol) işə salmaqdır, beləcə İnsula da ACC də Amiqdalaya uyğunlaşaraq bədəndə nəfəsi, ürək döyüntüsünü artırır. Çöldə heç bir təhlükə olmadığı hallarda belə biz ani stress, həyəcan və hətta panik atak yaşaya bilirik.

Biz heç bir işlə məşğul olmayanda beynimiz DMN(default mode network) adlı bir hala keçir. Sadə dildə desək gəzişən beyin halı. Gələcəkdə ola biləcək hadisələr, xəyallar və ya keçmişlə bağlı xoş və ya pis xatirələr. Science jurnalında yayımlanan elmi araşdırma göstərir ki, gəzişən beyin xoşbəxt olmayan beyindir. Hətta bizim gələcəklə bağlı düşündüyümüz şey xoş bir şey olsa belə, bu bizim indiki əhvalımızı aşağı salır. Qısaca desək indi etdiyin işə diqqətini verməyəndə özünü yaxşı hiss etmirsən. Stresə səbəb olan şey ya keçmişdə ya da gələcəkdə beynimizin gəzməsidir.

Fərqindəlik meditasiyası DMN-ə qarşı bir immunitet yarada bilir. Beləcə stress də azalır.

Eksteroseptiv və introseptiv əhvallar

Bizim diqqətimiz təbiət olaraq iki hissəyə bölünür: daxilimizdə baş verənlər və çöldə baş verənlər. Yəni biz eyni anda iki şeyə foksulana bilirik öz bədənimizdə baş verənlər və bədənimizdən çöldə baş verənlər. Nümunə: siz mədənizin boş olduğunu(ac olduğunuzu) hiss edərkən eyni anda maşın idarə edə bilirsiniz. Daxili diqqətiniz öz bədəninizə fokuslanır. Bəzi adamlarda bu normadan artıq baş verir. Bu adamlar introseptiv adlanır. Öz duyğuları, emosiyaları, bədənləri haqqında çox ayıqdırlar.

Digər qrup isə çöldə baş verənlərə daha çox fokuslanır və öz bədənində baş verənlərə diqqət etmir. Bunlar isə ekstroseptiv adlanır. Bu adlar bir adamı qəlibləşdirmək üçün olan adlar deyil. Yəni introvert və ekstrovert ilə qarışdırmayaq. İnsanda iki hal da yaşana bilir. Nümunə: bir insan səhərlər daha ayıq və ekstroseptiv ikən, axşamlar daha çox introseptiv olaraq öz daxilinə olan diqqətini artırmış ola bilir.

Əgər bir insan öz daxilinə daha çox fokuslanıbsa bu zaman beynimizdə ACC və insula aktiv formada olur. Bunu bilmək bizə seçəcəyimiz meditasiyada kömək edir. Əgər siz həmin anda ekstroseptiv olduğunuzu görürsünüzsə deməli sizə introseptiv meditasiya faydalı olacaq. Beləcə siz diqqətinizin daxili və çöl olaraq bölünməsindəki balansı təmin edəcəksiniz.

Nümunə: Gözlərinizi yumaraq öz nəfəsinizə, ürək döyüntünüzə və s. fokuslanırsınız. Gözlərinizi yummaq çöldən gələn informasiyanı saxlamaq deməkdir. Ekstroseptiv məlumat axınını dayandırmaqdır. Əgər siz özünüzü introseptiv hiss edirsinizsə çölə meyilli meditasiya sizə faydalı ola bilər. Nümunə: çöldə gördüyünüz bir mənzərəyə, ağaca, və ya çöldən gələn səslərə, qoxulara fokuslanaraq öz diqqət balansınızı artıra bilərsiniz.

Nəfəsi idarə etmək

Nəfəs meditasiyası ən məşhur, ən sadə və işə yarayan üsullardan biridir. Normalda heç vaxt fikir vermədiyin nəfəsə diqqət yetirmək bizi indiki anda qalmağa, fərqindəlik yaşamağa cəlb edir. Digər tərəfdən nəfəs alma tezliyimizi və ya ardıcıllığımızı dəyişərək bədənimizdə qan dövranını artırıb azalda bilərik, adrenalin kimi bizi hərəkətə gətirən hormonun ifrazına da səbəb ola bilərik. Sadəcə nəfəsə fokuslanaraq əhvalımızda dəyişiklik edə bilərik.

1. Nəfəsində heç bir dəyişiklik etmədən sadəcə öz nəfəsimizi müşahidə edirik. Nəfəs alıb verərkən bədənimizdə baş verən kiçik dəyişiklərə fikir veririk.

2. Burnumuzdan dərin nəfəs alıb, bir neçə saniyə saxlayıb, daha sonra yavaş-yavaş ağzımızdan veririk. Bu müddət ərzində bədənimizdə olan gərilmə (alarkən) və rahatlama (verərkən) hallarına fikir veririk.

3. İki dəfə ardıcılı nəfəs alıb, bir dəfə verib ardınca təkrar iki dəfə nəfəs almaq.

4. Bir dəfə nəfəs alıb, iki dəfə vermək, bir dəfə alıb iki dəfə vermək.

Dərindən nəfəs aldıqda ayıqlığımız artır, yavaş-yavaş nəfəs vermək isə bizi daha sakitləşdirir.

Wim Hof üsulu

Öz fiziki dözümlülüyü ilə seçilən bu şəxs, saatlarla buzlu suda qala bilir, Everestə az qala çılpaq formada çıxmağa çalışır, qarlı, buzlu dağlarda digər insanlara dözümlülük təlimləri keçir. Xüsusi məşqlərinin ən vacib nöqtələrindən biri nəfəs texnikasıdır.

Qısa olaraq addımlar bu cürdür: 30 dəfə sakit tempdə nəfəs alıb veririk, sonuncu nəfəsi verdikdən sonra 1 dəqiqə ərzində nəfəs almadan dayanırıq, daha sonra yenə 30 nəfəs və bu dəfə 1 dəqiqə yarım nəfəssiz qalırıq, üçüncü raundda isə 30-cu nəfəsdən sonra da dəqiqə yarım nəfəssiz qalırıq və sonda dərindən bir nəfəs alırıq. Bu üsul stresin azalmasına, qandakı oksijen balansına, immunitetin güclənməsinə kömək edir. Öz Youtube kanalında bunu necə etməli olduğumuzu ətraflı şəkildə gösətrib. Linki əlavə edirəm.

Məni Teleqramda izlə: https://t.me/virtual_agac

Qısa qeydlər

• Faydaları: bir çox elmi araşdırma göstərir ki, meditasiya edən insnlarda stressin azalması, yuxu keyfiyyətinin artması, gündəlik həyat keyfiyyətinin yaxşılaşması, diqqət dağılmasının azalması və s.

• Meditasiya yuxunu əvəz edə bilməz. Bəzi növləri yuxusuz qalmış adama qısa müddətli yaxşı gələ bilər.

• Gündəlik 3–5 dəqiqə və ya həftəlik 5–10 dəqiqəlik qısa meditasiyalar belə insana faydalı ola bilir.

• Yayınmayan diqqət(fokus) yoxdur, sadəcə daha sürətli yenidən fokuslana (re-focus) bilən insanlar var. Yaxşı meditasiya ustaları daim fokuslanan yox, sürətli re-fokus edə bilənlərdir.

• Əgər fokuslanmaq çətin gəlirsə, fikrini bir yerə cəmləməyə çalışarkən beyninə başqa fikirlər gəlirsə, deməli öyrənirsən. Beynin çətinliyə düşürsə, deməli dəyişir. Davam etmək lazımdır.

• Unutma həmişə təkrar-təkrar re-fokus edəcəksən. Bunu məşq etdikcə fokuslanmaq qabiliyyətin artacaq.

• Meditasiya ilə CBT — Mindfulness-based cognitive therapy (MBCT) — depressiyaya qarşı istifadə olunur.

• Xroniki insomniaya yaxşı təsir edir — https://academic.oup.com/sleep/article-abstract/37/9/1553/2416992

Resurslar

• Huberman: https://www.youtube.com/watch?v=wTBSGgbIvsY

• Wim Hof üsulu: https://www.youtube.com/watch?v=tybOi4hjZFQ

• https://www.mindful.org/the-science-of-mindfulness/

• https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4876939/

• https://academic.oup.com/sleep/article-abstract/37/9/1553/2416992

• https://www.science.org/doi/10.1126/science.1192439

• https://en.wikipedia.org/wiki/Default_mode_network

Giriş

Depressiya ciddiyə alınmalı olan klinik bir xəstəlikdir. Sosial mediada belə bir fikir var ki, varlı adamlar depressiyaya düşür, kasıbın kefi olmur. Bu cür qeyri ciddi zarafatlarla xəstəliyi həm dəyərsizləşdirir, ciddiyətini azaldır həm də gülməli bir şey imiş kimi göstərirlər. Digər xəstəliklər kasıb-varlı fərqi qoymursa bu xəstəlik də elədir.

Bu cür fikir formalaşmasının digər səbəbi məhz elə zarafatın özündə görünür. Varlının imkanı çatdığı üçün özəl həkimlər, psixiatrlar vasitəsilə xəstəliyinə diqanoz qoyulur və müalicə olunur. Bir çox imkanı çatmayan adam isə əziyyət çəkdiyi şeyin bir xəstəlik olduğunu belə bilmir, amma bu depressiyada olmadığı mənasına gəlmir. Qısaca depressiya ən çox yayılmış xəstəliklərdəndir, dünya əhalisinin 5 faizi bundan əziyyət çəkir. Statistika göstərir ki, sayca qadınlar(22%), kişilərdən(13%) daha çox depressiyaya düşürlər. Universitet tələbələri arasındakı bir sorğuda isə tələbələrin 33% -i depressiya yaşamış olduğunu göstərir.

İnsana mane olan ən ağır xəstəliklər qədər təsirlidir. İnsanlar buna görə ailəsini, dostlarını, işini, sevidiyi məşğuliyyətləri, hətta bəzən həyatlarını itirir. Elə bir hala çevrilir ki, evdən çölə çıxmaq istəmirlər, bütün gün yatmaq, ayağa durmağa belə halları olmur. Depresiiya ciddi bir problemdir və mütləq üstünə düşülməlidir, müalicə olunmalıdır.

Xatırlatma: mənim bu sahədə heç bir təhsilim yoxdur, burda yazılanlar informativ xüsusiyyət daşıyır. Özünüzü yaxşı hiss etmirsinizsə mütləq mütəxəssis dəstəyi alın. İnternetdə yazılanları öz həyatınız tətbiq sağlamlığınız üçün təhlükəlidir.

Depressiyanı tanımaq və simptomları

Əvvəlcə klinik depressiya ilə gündəlik kədəri ayırd etməliyik. Gündəlik kiçik məyusluqlar, kədərli hadisələr, musiqlər və ya xəbərlər depressiya sayılmır. Bu yazıda bəhs etdiyim major depressiya adlandırılan depressiyanın ən ağır növüdür. Kədərli olmaqla, özünü yaxşı hiss etməməklə depressiyanı ayırd etmək lazımdır. Özünüz özünüzə depressiya diaqnozu qoymamalı və təkcə bu problemin öhdəsindən gəlməyə çalışmamalısınız. Klinik psixoloqlar, psixatrlar sizə bu mövzuda kömək etmək üçün var. Burda yazılalar sırf informativ xüsusiyyət daşıyır və özünüzlə bağlı hər hansı bir problem, narahatlıq hiss edirsinizə mütləq mütəxəssis dəstəyi alın. Depressiya arada bir kefsiz, kədərli hiss etmək deyil. Depressiya hər hansı bir səbəbdən başlaya bilər, və sonra davam edə bilər. Depressiya adını qoya bilmək üçün bir neçə simptom olmalıdır. Depressiyanı göstərən ilkin işarələr davranış və dildir. İnsnlar öz davranışları və danışdıqları ilə depressiyada olduqlarını göstərirlər. Depressiyanı göstərən ən vacib şey davranış və dildir, danışıq dili, davranış dili.

Qeyd: Simptomları daha dəqiq öyrənmək üçün DSM-5 kitabına baxa bilərsiniz.

Oxuyarkən özünüzdə tapa biləcəyiniz bir çox işarə olacaq, buna görə özünüzə diaqnoz qoymayın. Bunlar adi insan duyğularıdır və sizdə olmağı hələ depressiyada olduğunuzu göstərmir. Bəzi insanlar təbiət olaraq melanxolik ola bilir, kədərli əhvalda olmağı sevə bilirlər. Əgər bu cür əhval sizə problem yaratmırsa depressiya olmaya bilər.

Depressiya diqanozu qoyulması üçün:

• Bu simptomlardan ən az 5-i sizdə olmalıdır

• Günü böyük bir hissəsində olmalı və ən az 2 həftə bu hal davam etməlidir.

• Sizə mane olursa, gündəlik həyatda, işinizdə, münasibətinizdə və s.

Simptomlar:

• Ciddi iştahsızlıq və ya iştah artımı yaşayırlar. Anidən arıqlayır və ya kökəlirlər

• Ciddi yuxu pozğunluğu yaşayırlar. Çox az yatırlar və ya gün boyu yataqdan çıxmırlar. Gecənin ortasında oyanıb yuxuya gedə bilməmə problemi yaşayırlar.

• Dəyərsizlik və günahkarlıq hissi — insanların ona niyə dəyər verdiyini də başa düşmür.

• Nümunə: Dəyərsiz hiss etdiyi üçün dostlarına zəng etmir, görüşmür. Bunları etmədiyi üçün özünü günahkar hiss edir və beləcə təkrarlanan bir dövr yaranır

• Fokuslanma problemi — görməli olduqları işlərə fokuslana bilmirlər və bu böyük və ya kiçik qərarıszlıqlara da yol açır.

• Retardasiya — hərəkətlərdə yavaşlama

• Yataqdan çıxmaqda gecikmə, duş almağın çətin gəldiyi. Yemək bişirməyə və ya yeməyə həvəsin olmaması.

• Bu tənbəllik deyil, qətiyyən tənbəllik deyil. Bu onlara həqiqətən çətin gəlir.

• Psixo motor ajitasiya — həyəcan, təlaş, narahatlığın artımı, otaqda gəzmək, əlləri ovuşdurmaq, dırnaq kənarlarını parçalamaq və s.

• Günədlik fəallığın azalması — günün böyük bir hissəsində yorğun, halsız, həvəssiz, enejisiz olurlar

• Ağlamaq istəyi — normalda ağlamayan bir insan tez-tez ağlayırsa, ağlamaq istəyirsə.

• Anhedonia — heçnədən zövq ala bilməmək, hissizləşmək.

• Ölümlə əlaqəli düşüncələr, xüsusilə intiharla bağlı düşüncələr formalaşa bilir.

Koqnitiv pozulmalar:

• Problemləri şəxsiləşdirirlər- kimsə görüşə gəlmirsə deməli məni sevmir, kimsə zəngimə cavab vermirsə deməli məndən zəhləsi gedir.

• Ümumiləşdirmə: bir şey də uğursuz olanda hər şeydə uğursuz olacaqlarını düşünürlər. Pis nəsə baş verəndə hər şeyin pis olacağını və s.

• Çarəsizlik və cəsarətsizlik.

Bəzən insanlar ailədə daimi zorakılığa məruz qalanda artıq heçnəyi dəyişə bilməyəcəklərini qəbul edərək çarəsizliyə düçar olur və ya daim stresə məruz qalan insan vəziyyəti dəyişə bilmir, dəyişməyə çalışmır və beləcə davamlı olan bu əhval depressiyaya çevrilir.

Depressiyanın növləri

Major : yuxarıda yazdığım simpomlar, qeydlər bu depressiya haqqındadır.

Bipolyar: Davamlı olaraq depressiv hiss etmək əvəzinə enişli-yoxuşlu əhvalda oluralar. Bir müddət həddindən artıq pozitiv olur, ani qərarlar verir, özünü çox yaxşı hiss edir. Daha sonra isə depressiv, kədərli, hər şeydən bezmiş olurlar. Əhvalda olan bu yüksəlmə və düşüşlər insanın bipolyar depressiyada olduğunu göstərir.

Distimi: major depressiyada yuxarıdakı simptomlardan ən az 5-inin olmağı şərt idisə. Distimi daha az simptomun olduğu amma uzun müddət bu halın davam etməsi və xroniki hal almasıdır. Məsələn 2–3 il boyunca bu simpotmlardan əziyyət çəkirsinizsə bu distimi ola bilər.

Postpartum: Övlad dünyaya gətirən qadınların yaşadığı hormonal dəyişikliyin səbəb olduğu depressiyadır. Xüsusilə triod və kortizol hormonlarında balans pozulur və özlərini yaxşı hiss etmirlər. Bu qısa müddət davam edir, amma diqqət olunmasa uzun müddətli hala keçə bilər.

Əlavə olaraq menopoz girən qadınlarda və ya menstural dövrdə olan qadınlarda da hormon balansı pozulduğu üçün depressiya əlamətləri görülə bilir.

Mövsümi: Bəzi adamlar qış və ya payız dövründə özlərini depressiv hiss edə bilir. Bu havanın tutuqun olması, günəşin az olması və s. səbələrdən ola bilir

Reaktiv: Hansısa hadisə qarşısında düşülən bir əhval. Yaxınını itirmək, işdən çıxarılmaq və buna bənzər hadisələr qarşısında ani bir depressiya yaşayırıq. Bu adətən qısa müddətli olur, zamanla bununla barışır və gündəlik həyatımızı davam etdirirk. Diqqət olunmasa daha uzun müddətli oluna bilər və major halına keçə bilər.

Aşağıdakı diaqram distimi və major depressiya arasındakı fərqi göstərir.

Müalicə və Mübarizə üsulları

Unutmayın depressiya ilə mübarizədə mütəxəssis dəstəyi mütləq vacibdir. İnternetdə oxuduğunuz, yutubda gördüyünüz ümumi məsləhətlər sizin üçün işə yaramaz ola bilər. Buna görə də vəziyyətin ciddiliyini başa düşüb dərhal müalicə olunun. Siz və ya ətrafınızdakı insan depressiyada olduğunun fərqində olmaya bilər. Uzun müddət davam edən depressiya, həvəssizlik, ümidsizlik insanda elə bir fikir yaradır ki, hər şey normaldır, belə də olmalıdır. Xroniki hal alan bədbin hisslər bizim dünyaya, insanlara və hadisələrə baxışımızı da mənfiyə dorğu dəyişir və biz fərqində olmadan hər şeyə bədbin baxırıq.

Burda mütəxəssilərin tövsiyə etdiyi sadə və praktiki addımlara nəzər yetirək. Bu məsləhətlər ümumidir və adamdan adama dəyişə bilər.

• Fiziki aktivlik: gündəlik 15–20 dəqiqəlik aktivlik, yerimə, qaçma, velosiped sürmə və s. sizə çox kömək edəcək. Bilirəm ki, bunu etməyə həvəs yoxdursa adama çox çətin gəlir. Burdakı əsas qayda budur ki, istəməsəniz də, həvəsiniz olmasa da özünüzü buna məcbur edin. Bunun mənasız, boş bir şey olduğunu düşünsəniz də edin. Fiziki aktivlik həm əhvalınızı düzəldəcək, həm də hormonal olaraq da faydalı olacaq.

• Qidalanma: Çoxlu şəkər yeməkdən, yağlı yeməkdən və hazır qidalar yeməkdən uzaq durun. Spirtli içkilər də mental sağlamlıq üçün ziyanlı ola bilər, mümkün qədər azaltmağa çalışın, hətta bir müddət uzaq durmaq da faydalı olacaq.

• Yuxu: Çox yatmaq və ya çox az yatmaq depressiyanın işarələrdir və bunu davam etdirdikcə depressiyadan xilas olmaq çətinləşir. Gündəlik normada yatmağa çalışın (adətən 7–8 saat yetkin insan üçün kifayət edir). Normada olan yuxu mental olaraq yaxşı hiss etməyinizə çox kömək olacaq. Unutma yuxu vacibdir! Sağlam yuxu haqqında olan yazımı burdan oxuya bilərsiniz.

• Özünüzü tək qoymayın: Çalışın hər zaman yanınızda sizi sevən, sizin sevdiyiniz insanlar olsun, bu insanlar sizə pozitiv enerji verəcək, sizə nə qədər dəyərli olduğunuzu hiss elətdirəcək. Tək qalmaq depressiyanı daha da artıra bilər.

• Kritik, böyük qərarlar verməyin: Depressiyada olarkən həyata olan baxışımız da təhrif olunmuş olur, buna görə də depresiv abu-havada olarkən aldığınız qərarlar sonralar peşman olacağınız bir şey ola bilər. Buna görə də mental sağlamlığınız, həvəsiniz, əhvalınız normaya düşdükdən sonra bu qərarlı vermək daha faydalı olacaq. Aydın başla qərar vermək həmişə yaxşıdır!

• Sağlam və əyləncəli vərdişlər etməyə çalışın: Dostlarınızla daha tez-tez görüşməyə çalışın, rəqs edin və s. Bu cür sağlam və əyləncəli vərdişlər əhvalınızn normaya düşməsinə kömək edəcək.

• Jurnal yazmaq: Öz neqativ düşüncələrinizi, hisslərinizi bir dəftərə yazaraq öz fikirlərinizə kənardan baxa biləcəksiniz. Çox vaxt adamın başında hər şey qarışıq vəziyyətdə olur və düzgün mühakimə yürüdə bilmirik.

• Dərin düşüncələrə limit qoyun: Depressiyada olarkən bir çox mövzunu saatlarla, bəzən günlərlə düşünürük, bu da bizdə mənasızlıq, boşluq yarada bilir. Pis olan bir şeyin üzərinə daha çox düşünərək onu daha da pisləşdirə bilirik. Ona görə də bir şey haqqında həddindən artıq düşünməkdən uzaq durmaq, fikrinizi yayındırmaq sizə kömək edəcək. Özünüz haqqında və ya hadisələr haqqında normadan artıq düşünməyin, başınızı yormayın.

• Öz düşüncələriniz sorğulayın: Düşündükləriniz təhrif olunubmu, hiss etdikləriniz həqiqidir mi? Bəlkə nələrisə aydın, obyektiv təhlil etmirsiniz? Öz düşüncələrinizi, yanaşmanızı sorğuladığınız zaman təhrif olunmuş düşüncə və emosiyaları də təyin edə bilərsiniz, bu sizə onları düzəltməyə də kömək edəcək.

• Kiçik hədəflər qoyun: gündəlik həyatınızda, işinizdə və s. çox kiçik hədəflər qoyun, onlara çatdıqda bunu qeyd edin, özünüzü mükafatlandırın. Bu sizin əhvalınızı yavaş-yavaş yaxşılaşdıracaq. Çox böyük hədəflər, məqsədlər adma çox uzaq görünə bilir və ümidsizlik, həvəssizlik hissini də yarada bilir.

• Ertələməyin: Gündəlik işləriniz, görməli olduqlarınız hamısı birlikdə çox göründyüü üçün onları ertələyirik. Kiçik hissələrə bölərək, bu kiçik işləri ertələmədən görərək bunun öhdəsindən gələ bilərik.

• Özünüzə qarşı mərhəmətli olun: Etdiyiniz səhvlərə görə özünüzü günahladırmayın, hər insan çətinlik çəkir, bu normaldır, çətinliyə görə özünüzü qınamayın.

Digər üsullar:

• Soyuq su ilə duş almaq çox faydalıdır. Bədənimizdə hormonların səviyyəsini artıra bilir, xüsusilə noradrenalin, hansı ki özümüzü yaxşı hiss etməyə kömək edən bir hormondur.

• Səhərlər açıq havada gün işığı qəbul etmək. Eynək taxmaq və ya pəncərədən baxmaq sayılmır. Birbaşa günəşə baxmaq lazım deyil, hətta hava buludlu olsa da çılpaq gözlə açıq havada gün işığına məruz qalmaq mental sağlamlıq, yuxu rejimi, beynimizdəki aktivlik üçün vacibdir. Ən 5- 20 dəqiqə aralığı kifayət edir.

• CBT — koqntiv davranış terapiyası — dərmanlardan sonra depressiya ilə mübarizə ən yaxşı üsullardan biridir. Qısaca düşüncə — duyğu — davranış arasındakı əlaqəyə foksulanaraq öz əhvalınızı, vərdişlərinizi necə düzəldə biləcəyinizi göstərir. Bu haqda mənim oxuduğum ən yaxşı ktab İyi Hissetmek kitabıdır, David Burns tərəfindən yazılıb. Çox yaxşı özünə yardım kitabıdır.

Hormonlar və biraz neyro elm

Bəzən insana elə gəlir ki, emosional ağrılar, kədər fiziki bədənimizdən çox uzaq və tamamilə müccərəddir. Əslində isə bütün duyğularımızın fiziki olaraq beynimizdə və bədənimizdəki kimyəvi maddələrlə əlaqəsi var.

Araşdırmalar göstərir ki, depressiyada olan insanların prefrontal korteksində (qərar vermə, hərəkət) aktivlik azalır. Beyində olan zövq alma kanallarında pozulmalar yaşanır (dopamin).

Bədənimizdə olan bütün hormonlar bizim əhvalımıza təsir etsə də bunlar arasında 3 əsas hormon var ki, depressiyada olan adamlarda bu hormonların pozğunluğu qeydə alınıb. Bunlar adlarını çox eşitdiyimiz seratonin, dopamin və noradrenalindir. Hormon analizləri rəqəmlərlə göstərilsə də, bu riyaziyyat deyil. Biraz seratonin qəbul edim və hər şey düzəlsin olmur. Hormonal balansı normaya salmaq uzun davam edən və mütəxəssis məsləhəti ilə olmalıdır.

Qısaca:

• Seratonin — bu hormonun balansının pozulması insanda kədər, koqnitiv, günahkar hiss etmə və digər emosional pozğunluqlara səbəb olur. Antidepressantların bir çoxu seratonin hormonuna təsir edir.

• Dopamin — beynimizdəki zövq alma mexanizmi ilə əlaqəlidir. Bu hormonun az olması artıq heçnədən zövq almamağa gətirib çıxarır. Bu da depressiyanın əsas işarələrindəndir. Dopamin mükafat hormonu deyil — arzulamaq, motivasiya hormonudur. Bizə dopamin gətirən bir çox hadisə, hərəkət, davranış haqqında ehtiyatlı olmalıyıq və bunu davamlı etməkdən xilas olmalyıq. Dopamin balansını pozmaq olmaz. Dopamin haqqında ayrıc bir yazı yazmışdım, burdan oxuya bilərsiniz.

• Noradrenalin — fəallıq, hərəkət etmə, sayıqlıq funksionallığını göstərir. Bu hormonun azalmağı da bizdə halsızlıq, enerjisizlik, xroniki yorğunluq hissi yaradır.

Digər :

• Tiroid — Major depressiyada olan insanların 20%-də aşağı səviyyədə troid homonunun çatışmazlığı olur. Tiroid hormonu metbolizma ilə bağlıdır bu da aşağı eneji deməkdir

• Kortizol — Daimi stressə məruz qalan insanlarda kortizol hormonunun səviyyəsi yuxarı olur. Bu həm depressiyaya həm də qayğı pozğunluğuna yol açır.

• İltihablanma: davamlı stressə məruz qalan insanın beynində iltihablanma yarana bilir, bu da neyronların, neyrotransmitterlərin düzgün çalışmasına mane ola bilir. Bunun qarşısını almaq üçün Omeqa 3 yağları faydalıdır. Xüsusilə təbii yolla balıq yeməklə əldə edilə bilər. Bu yağı alan insanların antidepressant istifadəsini azalda bilirlər.

• Oreksin — beynimizdə olan bu kimyəvi maddə iştah və sayıqlıqla bağlıdır. Balansın pozulması depressiya səbəb ola bilir və ya depressiyada olduğumuz üçün balans pozulur.

• Genetika: 5-HTTLPR — Seratonin ifrazı ilə bağlı bir gendir və bu geni daşıyan insanlar depressiyaya daha meyilli ola bilirlər. Tək şərt bu geni daşımaq deyil, davamlı stress, kədərə məruz qalan və bu geni daşıyan insanlar dahatez depressiyaya düşə bilirlər.

Antidepressantlar necə işləyir?

Antidepressantlar həkim tərəfindən yazılan və major depressiyadan əziyyət çəkən adamlar üçün kifsyət qədər effektiv olan dərmanlardır.

Ümumilikdə antidepressantların işləmə mexanizmi beynimizdəki hormonların səviyyəsini normaya salmaqdır. Bunun üçün ifraz olunan hormonların geri çəkilməsinə mane olan kimyəvi maddələri öz tərkibində saxlayır. Yəni antidepressant istifadə edən adam dərman vasitəsilə serotonin və ya dopamin hormonu qəbul etmir, sadəcə beyində ifraz olunan hormonların daha çox aktiv qalmasını təmin edir. Hubermanın podcastında bu dərmanlar haqqında geniş izahlar verir, mən biraz sadə formada əsas istifadə olunan 3 antidepressant növünün işləmə mexanizmini, faydasını və əks təsirlərini qeyd edirəm.

Qeyd: antidepressantlar adətən 2–3 həftədən sonra öz təsirini göstərir. Bəzən insanlar əks təsirlərdən qorxduğu və faydasını görmədiyi üçün bu dərmanları istifadə etmir. Həkim nəzarəti ilə ən az 2–3 həftə davam edib, nəticəni görmək daha yaxşı ola bilər.

MAO (Monoaminoksidaza) inhibitorlar

• Noradrenalin, seratonin, dopamin hormonlarının səviyyəsini qaldırır. Daha dəqiq desək bu hormonların geri çəkilməsini təmin edən Monoaminoksidazanın qarşısını alarır.

• Əks təsirləri: Təzyiq, iştah pozğunluğu, libidonun aşağı düşməsi, çəki artması, ağızın quruması.

• Nümunələr: Fenelzin(phenelzine), Tranylcypromine

Trisilik (tricylic ) antidepressantlar:

• Seratonin və noradrenalin səviyyəsini artırır.

• Əks təsirləri: quru ağız, quru burun, bulanıq görmə, mədə-bağırsaq hərəkətliliyinin azalması və ya qəbizlik, sidik tutma, idrak və/və ya yaddaşın pozulması, bədən temperaturunun artması.

• Dərman adları: Tricyclic_antidepressants

SSRİ — selective serotonin reuptake

• Təbii yolla ifraz olunmuş seratonin hormonunun geri çəkilməsinin qarşısını alır (və ya yavaşladır).

• Əks təsirləri: digər anti depressantlara nisbətən daha müasir olduğu üçün əks təsirləri də daha azdır. Ürəkbulanma, baş ağrısı, yuxusuzluq, cinsi pozğunluq, çəki artımı və s.

• Dərmanlar: Prozac, zoloft. fluoxetine

İnstagram psixoloqları

Mütəxəssis dəstəyi axtararkən ehtiyatlı olmaq lazımdır, bu sahədə təhsili, diplomu, lisenziyası olmayan çoxlu instagram psixoloqları ilə qarşılaşacaqsınız. Əgər bu cür savadsız insandan kömək alaraq depressiyadan qurtulmağa çalışsanız vəziyyətiniz daha da pisləşə bilər. Buna görə də ehtiyatlı olmaq, tapdığınız insanın təhsil və təcrübəsini də araşdırmağınız lazımdır. İnstagramda paylaşdığı videolara gələn şərhlərə, like və ya izləyici sayısına görə sağlamlığınızı tanımadığınız adamlara etibar etmətin.
Youtubda gördüyünüz, sizə məntiqli gələn şeylər danışan insanlara çox da etibar etməyin. Hər bir insanın psixologiyası, fiziologiyası, hormonal səviyyəsi, sosial vəziyyəti fərqli ola bilər. Sizinlə işləyən psixatır və ya psixoloq bütün bu məlumatları diqqətli formada təhlil etdikdən sonra sizə diqanoz qoyur və müalicəyə başlayır.

Teleqramda izləmək üçün: https://t.me/virtual_agac
Deyəsən mən özüm də telegram psixoloquna çevrilmişəm :)

Resurslar

• Huberman: https://www.youtube.com/watch?v=Xu1FMCxoEFc

• Khan acadmy: https://tr.khanacademy.org/humanities/psikoloji/x718c8ff14fcb024c:ruh-sagligi/x718c8ff14fcb024c:depresyon-ve-depresyona-bagli-bozukluklar/v/biological-basis-of-depression

• Psych2Go: https://youtu.be/q8HRGiUeZwc

• ADAA: https://adaa.org/understanding-anxiety/depression/tips

• https://floridabhcenter.org/wp-content/uploads/2021/03/MDD_Adult-Guidelines-2019-2020.pdf

• Arzu Erkan: https://youtu.be/32aIJB5-owU

Xatırlatma:

Əgər intihar etməyi düşünürsənsə, təcili olaraq mütəxəssis yardımı almalısan. Ailə üzvlərinlə, dostlarınla bu fikirini bölüş, özünü yaxşı hiss etmədiyini, onların sənə bu çətin vəziyyətdən çıxmaqda kömək etmələrinə icazə ver.
Səhiyyə Nazirliyi yanında Psixi sağlamlıq mərkəzinin 2 Qaynar Xətti mövcuddur: 012 566 50 61 ; 012 409 39 28 şəhər nömrələri hər kəsin zənginə açıqdır. 409–39–28 nömrəsi isə 24 saat fasiləsiz çalışır.
Ətraflı məlumat: https://www.psm.az/az/pages/42

Qeyd: Mənim bu mövzuda heç bir təhsilim yoxdur və bu yazı tamamilə həvəskar olaraq internetdən öyrəndiyim, tapdığım resurslara əsaslanır, bu yazı informativ xüsusiyyət daşıyır və şəxsi fikirləmi də əhatə edir. Burda yazılanlar mütəxəssis dəstəyini əvəzləyə bilməz.

Giriş

Əvvəl bunu deməliyəm ki, intihar etmiş və ya etməyi düşünən insanların çəkdikləri əzablara, ağrılara hörmətlə yanaşıram. Kənardan baxanda başa düşülməsə də, sadə bir səbəb kimi görünsə də, bir insan öz həyatını sonlandırmağı seçirsə bu, onun dərin ağrılar, əzablar çəkdiyini göstərir.

İntihar həll yolu deyil, bəzən insanlar intihar edərək bütün ağrılardan xilas olacağını, rahatlayacağını düşünür, amma unutmamaq lazımdır ki, rahatlamaq hissini yaşayan bir insan təcrübə edə bilir. Ölüm isə qaranlıq və yox edicidir.

Bütün insanların həyatında çətin, qaranlıq günlər olur, bu qaranlıq günlər sonsuza qədər davam etmir. Zaman keçdikcə ilk başda insana çətin gələn şeylərlə mübarizə aparmağı öyrənirik. Bu dəqiqə sənə çətin gələn, əzab verən səbəb nədirsə zamanla daha az çətin gələcək. Biz çətinliklərlə, mübarizə ilə yaşamağa təbiət olaraq uyğunuq.

İntihara cəhd edən insanların 90%-də mental pozğunluqlar olduğunu göstərən araşdırmalar var. Bu insanlar fərqində olaraq və ya olmayaraq depresiyadan, hansısa hormonun, vitaminin çatışmazlığından əziyyət çəkirlər.

Bu yazıda intiharla mübarizə və intiharın əsas səbəblərindən biri olan depresiya haqqında danışacağıq.

İntihar etmək istəyən insanı təyin etmək

Bir dostunuz və ya ailə üzvünüz intihar düşüncələri ilə öz daxilində mübarizə apara bilər, özlərini yaxşı hiss etməyə bilər. Təəssüflər olsun ki, bizim cəmiyyətimizdə intiharla bağlı fərqindəlik, bundan əziyyət çəkən insanlara dəstək çox zəifdir. Şüurlu bir fərd olaraq biz özümüzü bu mövzuda maarifləndirib dəstəyə ehtiyacı olan insanları təyin edib onlara əlimizdən gələn köməyi göstərə bilərik.

Mütəxəssilər deyir ki, insanlar intihar etmədən əvvəl bu haqda bəzi işarələr verirlər. Bunun fərqində olmasalar da öz davranışları, danışıqları, düşüncələri ilə bunu büruzə verirlər.

Aşağıdakı siyahı bizə ətrafımızda olan və intihara meyilli olan insanları tanımaqda, təyin etməkdə kömək edəcək.

• Ölmək istədiklərini və ya özlərini öldürmək istədiklərini zarafatla da olsa dilə gətirilər.

• Özünə qəsdlə bağlı üsullar, alətlər axtarışında olurlar. Məsələn: ağrısız ölüm.

• Yaşamaq üçün səbəbləri olmadığını deyir, ümidsiz hiss edirlərsə.

• Həmişə narahat, həyəcanlı, ehtiyatsız davranırsa(ölümdən qorxmadıqlarını göstərməyə çalışırsa).

• Özünü insanlardan izolyasiya edirsə, daha çox tək qalmağa, dostları ilə də görüşməməyə çalışırsa.

• Qisas almaqdan danışırsa, ekstrim əhval dəyişiklikləri yaşayırsa. Anidən sevinir, kədərlənir və ya əsəbləşirsə.

• Bu tip cümlələr işlədirsə:

• Hər şeyi və hər kəsi atıb getmək istəyirəm.

• Yatsam və oyanmasam, ölüb qurtulsam.

• Kaş məni maşın vursa, və ya başıma bir iş gəlsə və ölsəm.

• Anidən çoxlu spirtli içki içməyə başlayırsa və ya narkotik maddələrə meyil edirsə.

• Dözülməz mənəvi əzablar çəkirlərsə və bunu göstərirsə.

• Çox az yatırsa və ya normadan çox yatırsa. Çox ciddi yuxu pozuntusu varsa.

Unutmayın bu işarələrdən bəziləri sizdə və ya dostunuzda varsa bu intihar edəcəyiniz və ya etməli olduğunuz mənasına gəlmir. Sadəcə normasında olmayan bir şey olduğunu göstərir. Tez bir zamanda dəstək və yardım alaraq bu fikirlərdən qurtula, öz mənəvi əzablarınızı azalda bilərsiniz.

Son zamanlar kefsiz, depresiv hiss edən bir insan anidən yaxşılaşdığını, enerjili olduğunu deyirsə intihara qərar vermiş ola bilər. Ağrılardan qurtulmaq üçün intihara qərar vermiş insana yalançı bir rahatlama gəlir. Konkret intihar planı qurmuş bir insan öz sevdiyi əşyalarını başqalarına hədiyyə verməyə başlayır. Ailə üzvləri və dostları ilə görüşüb onlarla vidalaşır. Əgər bir insanda bu cür ani dəyişiklik görürsünüzsə onu tək qoymamağa çalışın, danışmağa, vəziyyəti başa düşməyə çalışın.

İntiharı düşünən insanla necə davranmalı?

Əgər intihar haqqında düşünən bir yaxınınız varsa tək başınıza onu xilas etməyə çalışmayın. Mütəxəssis yardımına mütləq yönləndirin və ya ona kömək edə biləcək insanları bu haqda xəbərdar edin. Özünüzü ağır bir yükün, məsuliyətin altına atmayın. Etdiyiniz hər hansı bir səhv hərəkət, dediyiniz səhv bir söz qarşı tərəfi daha da pis edə bilər.

Bu siyahıda intihar düşüncəsi olan insanla necə davrana biləcəyinizi göstərən üsullar var:

• Sakit formada onu dinləyin, mühakimə etməyin, səbəbini sorğulamayın, yalan ümidlər verməyə çalışmayın. Həyatda olan gözəllikləri vurğulamağa çalışmayın. Onu başa düşməyə çalışın. Çox sual verməyin. İcazə verin özünü ifadə etsin, nə düşündüyünü, hiss etdiyini izah etsin.

• Necə kömək edə biləcəyinizi soruşun, tək olmadığını göstərin. Əgər sizin başa düşməyəcəyinizi deyirsə, birlikdə bir mütəxəssis, başa düşən adam tapa biləcəyinizi deyin.

• Danışmaq istəmirsə məcbur etməyin, nə vaxt danışmaq istəsə orda olduğunuzu, dinləməyə hazır olduğunuzu göstərin. Tək qoymamağa çalışın.

• Rahat olun, ciddi və ya narahat edici bir mühit yaratmayın,öz həyəcan, əsəb kimi duyğularınızı ona ötürməyin. Kofe içərək, parkda gəzərək onu rahatladaraq söhbət etməyə çalışın.

• Mütəxəssis köməyi almağın ayıb və ya pis bir şey olmadığını, insanın bəzən çətinlikləri aşmaq üçün köməyə ehtiyacı olduğunu vurğulayın. Birlikdə bir psixoloq, terapist axtarışına çıxın. Əgər ona da rahatdırsa bu prosesdə onu tək qoymayın. Tanıdığınız, güvəndiyiniz psixoloqlara yönləndirməyə çalışın.

• İntihar ilə bağlı sual soruşmağa qorxmayın. Bu haqda düşünüb düşünmədiyini, planının nə olduğunu öyrənməyə çalışın. İntihar haqqında düşünən insanlar adətən bunu danışırlar.

• Riski dəyərləndirin, əgər həqiqətən intihar etməyi düşünürsə bunu sirr olaraq saxlamayın, təcili bir mütəxəssisə və ya kömək edə biləcək insanlara xəbər verin. Bu o insana xəyanət deyil, onu sevdiyinizi və xilas olmasını istədiyiniz göstərir.

Öz ailə üzvünüzdən, dostunuzdan vaz keçməyin. Heçkim bunları görmürsə, o insana kömək etmirsə. Siz vəziyyəti təhlil edin, əlinizdən gələni etməyə, yardım tapmağa qorxmayın. Burda yazılanlar sizin üçün kiçik və sadə görünə bilər, amma unutmayın, bu sadə addımlarla bir insanın həyatını xilas edə bilərsiniz.

Depresiya və Emosiyalar

Araşdırmalar göstərir ki, intihardan həyatını itirmiş və ya buna cəhd etmiş insanların 90%-də depresiya, qayğı pozuntusu, panik atak və s. mental pozuntular var. Əgər intihar haqqında düşünürsənsə böyük ehtimalla səndə də depresiyanın izləri ola bilər və ya hormonal pozuntu ola bilər.

Untuma, depresiyda olan bir insanın verdiyi qərarlar, etdiyi seçimlər aydın və düzgün olmur. Mütəxəssilər məsləhət görür ki, özünüzü depresiv hiss etdiyiniz dönəmlərdə ciddi qərarlar almayın. Bu qərarları özünüzü sağlam hiss etdiyiniz günlərə ertələyin. Nəzərə alsaq ki, intihar həyati önəm daşıyan bir qərardır, o zaman, bu qərarımızı da depresiyadan xilas olduqdan sonraya saxlamaq lazımdır.

İnsanı intihara aparan bəzi emosiyaların fərqində olmaq bizə onlarla mübarizə aparmaqda da kömək edəcək. Öz psixoloji vəziyyətinizin fərqində olun, duyğularınızı tanıyın, onları balansda saxlamağa çalışın. İntihar hissi ilə əlaqəli bəzi duyğular:

• Ümidsizlik — gələcəklə, insanlarla,sevgi ilə, işlə və s. bağlı ümidini itirmək.

• Bədbinlik — hər şeyin pis olacağını, hadisələrin və insanların getdikcə daha da pis olacağını düşünmək, hiss etmək.

• Çarəsizlik — Heçnəyi dəyişə bilmədyinizi, əlinizdən bir şey gəlmədiyini düşünürsünüzsə.

• Dözülməz əzablar — Mənəvi ağrılar və əzablar çəkirsinizsə, uğursuz bir sevgi, bir yaxınınzı itirmisinizə.

• Hissizlik — Heçnə hiss etməmək, həyəcanlanmamaq və yakədərlənməmək, heçnəyə sevinə bilməmək.

Bunlar mənim ağlıma gələnlərdir, yəqin ki, sizdə başqa duyğular və emosiyalar da var. Bu kobud formada ümumiləşdirlmiş bir siyahıdır.

Tək başına bu cür bədbin və güclü duyğularla mübarizə aparmaq çətindir. Bir mütəxəssis, psixoloq taparaq birlikdə bu cür emosional çətinliklərin öhdəsindən gələ bilərsiniz.

Mənim üsulum: Öz emosiyalarınızı, düşüncələrinizi təhlil edərək onları təyin edin, hisslərinizi tanıyın. Lazım gəlsə bir dəftərə və ya kağıza yazaraq önünüzə qoyun. Bu duyğuların nə qədər real olduğunu, keçici olub olmadığını, bu duyğulardan necə xilas ola biləcəyinizi axtarın. Hadisələri, insanları dəyişə bilmirsinizsə onları olduğu kimi qəbul edib, onlara olan yanaşmanızı dəyişməyə çalışın.

Bədbin düşüncələr, hisslər hamıda olur və olmağı da normaldır. Uzun müddət davam edirsə problem olmağa, depresiya yaratmağa başlayır.

Reaktiv depresiya: Yaxın bir insanın ölümü, gözlənilmədən işdən çıxarılma, sevgi münasibətinin sonlanması kimi bəzi hadisələr insanı ani depresiyaya sala bilir. Həmin anda dözülməz bir hal alır və bəzən insanlar bu vəziyyətdə intiharı da düşünür. Buna psixologiyada reaktiv depresiya deyirlər, yəni hansısa hadisə qarşısında verdiyimiz ilk reaksiya, əhval. Bu növ depresiya qısa müddətdə keçə bilən növdür, sadəcə düzgün yanaşma lazımdır. Fərqində olmaq lazımdır.

Hormonların Rolu

Bədənimizdə baş verən bəsi kimyəvi hadisələr, hormonlar da bizim düşüncələrimizə və necə hiss etməyimizə təsir edir. Araşdırmalar bir çox hormonun artıqlığı və ya çatışmazlığının emosiylarımız, depresiya və intiharla bağlı ola biləcəyini göstərir. Etiraf etməliyəm ki, bu mövzuda oxumağa, öyrənməyə çalışsam da bir çoxunu başa düşmədim.

Başa düşdüyüm: sadəcə öz zehnimizdə nələrisə dəyişməyə çalışmaq, özümüzü yaxşı hiss etməyə, mənəvi əzablardan qurtulmağa çalışmaq tək başına bəs etməyə bilər.

Depresiya ilə mübarizədə dərman müalicəsi çox önəmli rola sahibdir. Həkim məsləhəti ilə bəzi analizlər verib öz homonlar vəziyyətinizi öyrənə bilərsiniz. Bəlkə də elə bir dərman var ki, bir dəfə istifadə edəcəksiniz və bir çox emosional pozuntular aradan qalxacaq.

Xatırlatma: Bu cür qərarları, analizləri, dərman seçimlərini mütləq bir həkim nəzarətində edin.

İntiharla əlaqəsi olduğu düşünülən bəzi hormonlar:

• Oksitosin (bu hormonun azlığından əziyyət çəkən insanların özünə zərər verməyə meyilli olduğu ortaya çıxıb.)

• Seratonin, Dopamin

• Estrogen, Testestron

• Tiroid hormonları

• Kortizol

Bu haqda oxumaq istəyənlər üçün resurslar hissəsində bir-iki məqalə əlavə etmişəm.

İntihar bulaşıcıdır

Ola bilər ki, siz özünüzü yaxşı hiss etmirsiniz və intihar etmək sizə məntiqli görünür. Onsuz da intiharı seçən bütün insanlara bu məntiqli və son çarə kimi görünür. Belə olan halda sadəcə öz yaxınınızda olan insanlardan dəstək və kömək alın, psixoloq tapıb düşüncələrinizi, hisslərinizi onunla bölüşün. İnternet mühitindəki tanımadığınız adamlar sizi tanımadıqları üçün, nələr yaşadığınızı bilmədikləri üçün sizə verəcəyi məsləhətlər də, fikirlər də xətalı olacaq. İntiharı romantizə etmək doğru deyil, intihar etmiş olan insanların çəkdikləri ağrıları başa düşmədən, sırf onları təqlid etməyə çalışmaq xətalıdır.

Özü intihar etməsə də bunun normal,məntiqli olduğunu müdafiə edərək başqalarını da buna inandırmağa çalışan insanlar da var. Yəqin ki, sizin də qarşınıza intiharı tərifləyən, mataq bir şey imiş kimi göstərməyə çalışan insanlar çıxıb. Mən bu cür insanları çaşmış, başı qarışmış, yolunu itirmiş kimi görürəm. İntihar etməyi düşünən bir insan bunun təhlükəsini də başa düşür və dərin mənəvi əzablar çəkir. Kiməsə intihar etməyi təbliğ etmək, intihar etmək üçün səbəblər tapmağa çalışmaq, çox lazımsız bir hərəkətdir. Ola bilər ki, siz öz intiharla mübarizənizdə axtarışdasınız, intihar etmək və ya etməmək üçün səbələr axtarırsınız, bunun üçün öz yaxınlarınızdan, mütəxəssisdən dəstək almaq ən məntiqlisidir. Tanımadığınız bir adamın nələr çəkdiyini, nələr hiss etdiyini bilmədən ona bu haqda danışıb, öz intihar planınızın nə qədər məntiqli olduğunu sübut etməyə çalışmaq, qarşı tərəfdə mənfi bir iz buraxa bilər, hətta çətinlikdə olan birini buna doğru həvəsləndirə də bilər. İntiharın bulaşıcı olduğu haqqında ortaq bir məxrəc var. Məşhur olub, psixoloji səbəblərdən intihar edən insanların ölümündən sonra bir çox insan da intihar edir. Buna görə də tv-də, media orqanlarında intihar xəbərlərinin sıxlığını azaltmaq və təqdim olunma üsullarını inkişaf etdirmək lazım olur.

Son söz

Mövzu dərin və mürəkkəbdir, bu mövzuda çox təcübəm və biliyim yoxdur. Resurslar hissəsində bir neçə məqalə, faydalı tövsiyələrin linki var. Maraqlananlar daha detallı oxuya bilər.

Bütün çətinliklər, ağrılar zamanla keçir, keçməsə də biz buna alışırıq. Əvvəl çətin gələn şeylər zamanla asan görünməyə başlayır. Bu həyat bizə verilmiş bir hədiyyə qutusu kimidir, qutunun içində həm şirin, həm də acı xatirələr, təcrübələr var. Həyatı gözəl edən şey də məhz budur. Çətinlikdən sonra gələn rahatlıq, qara günlərdən sonra görünən aydın günlərin ləzzəti də, mənası da dəyərli olur.

İndi intihar haqqına düşünürsənsə bunu biraz ertələməyi düşünə bilərsən.

Bəlkə sabah elə bir insanla tanış olacaqsan ki, səni yaşamağa, həyata bağlayacaq.

Bəlkə elə bir dost tapacaqsan ki, birlikdə bütün çətinlikləri aşmağın verdiyi ləzzəti duyacaqsan.

Bəlkə elə bir pişik sahiblənəcəksən ki, hər səhər səni öz oyunları ilə əyləndirəcək və sən onunla birlikdə yaşamaqdan zövq alacaqsan.

Bəlkə bir səhər oyanacaqsan və gözlərindən bədəninə dolan günəşin şüaları səndə gələcəyə dair ümid yaradacaq…

Ümid edirəm ki, bu yazı bir zərrə də olsa sizə kömək edəcək.

Telegramda izləmək üçün: https://t.me/virtual_agac

Resurslar:

• https://family.gov.az/az/post/2298/gunun-aktual-problemi-intihar

• https://adaa.org/understanding-anxiety/depression/tips

• https://sprc.org/wp-content/uploads/2023/01/SafetyPlanningGuide-Quick-Guide-for-Clinicians.pdf

• https://www.researchgate.net/publication/310614034_Psikiyatrik_Bozukluklar_ve_Intihar

• https://www.psm.az/az/pages/42

• https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1077722911000630

• https://www.talkspace.com/mental-health/conditions/depression/how-to-cope/

• https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK107213/

• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12660805/

• https://sci-hub.ru/https://doi.org/10.1038/sj.mp.4001250

• https://youtu.be/HIewIZR0aNQ

• https://www.youtube.com/@Psych2go/videos

• https://www.youtube.com/watch?v=gyQX6bU1NIY

• https://www.chcrr.org/az/health-topic/suicide/

Bu həyatda necə yaşamaq lazım olduğunu çoxmuzu bilmirik, köhnə təcrübələrimizə söykənərək gələcəyə dair qərarlar qəbul edirik, bəzən bu uğurlu olur, bəzənsə uğursuz. Uğursuz olduğumuz hallarda köməyə ehtiyac duyuruq, məhz bu anlarda bizim əlimizdən kim tutur?

Bəli, düz tapdınız yerli və milli yaşam kouçları. Onlar sizin uğursuz, zəif, enerjisiz olduğunuzu bilir və sizə çıxış yolu vəd edirlər. Həyatınızı, biznesinizi, öz ailə məsələnizi necə həll etmək lazım gəldiyini bilirlər. Bütün bunları öyrənmək üçün cəmi 500 manat ödəyib təlim paketini almalısınız. Bu təlimi alaraq siz özünüzə qarşı ən böyük hədiyyəni vermiş olacaqsınız. Öz gələcəyinizi dəyişəcəksiniz, münasibətləriniz yoluna girəcək. Nə az, nə çox düz 500 manata bunlar həll olacaq, üstəlik təlimə qoşulanlara hər gün pulsuz meditasiyalar, şüuraltının formatlanması və yanında Ayran da hədiyyə olunacaq.

“Bu həyatı necə yaşamalı” haqında internetdə axtararkən (mən hər şeyi internetdə axtarıram deyəsən) qarşıma yerli yaşam kouçları çıxdı. Əslində tam olaraq necə adlandıracağımı bilmirəm. Bizim yaşam kouçları çox funksiyalıdırlar, həm psixoloqdurlar, həm münasibətlər üzrə mütəxəssisdirlər, həm biznes kouçudurlar, həm meditasiya təlimçisidirlər və nəhayət kino təhlilçiləridir. İnstagramda yadplanetlilər ilə insanı müalicə etdiyini iddia edən adamı hansı kateqoriyaya salacağımı bilmədiyim üçün onu ayrıca qeyd edirəm.

Əlbəttə bu insanlarla ilk dəfə qarşılaşdığım üçün pulsuz olaraq instagram və telegramda paylaşdıqları videolara, yazılara nəzər saldım. Sağolsunlar məni çoxlu güldürdülər. Mənə təəccüblü gələn isə bu adamların izləyici sayı idi. Minlərlə insan bu cür təlimçiləri izləyir, onların dediklərini öz həyatına tətbiq edir, onlara pul ödəyirlər.

Bu mənim marağımı çəkdi və mən canlı bir-neçə təlimə qoşuldum, sağolsunlar pullu təlimə adam yığmaq üçün bəzilərini pulsuz edirlər. Pulsuz etdiklərini dəfələrlə vurğulasalarda, onlara buna görə minnətdar olduğumuzu hər dəfə vurğulaslar da sağolsunlar.

Təlimdə absurd, elmi əsası olmayan, natamam formada dəxlisiz bir neçə məlumatı çox yaxşı formada danışdıqdan sonra təlim haqqında iştirakçıların fikrni soruşdu. Gələn şərhlərin bəziləri:

Ağlamaqdan gözümdə yaş qlmadı
Əllərim əsir həyəcandan
Təlim vaxtı otağıma anam girdi və məni qucaqladı, birlikdə ağlaşdıq
Möhtəşəmmm, sizdən yoxduuu

Bir anlıq fikirləşdim ki, məndə nəsə çatmır, mən bunları başa düşəcək səviyyədə deyiləm, axı mən niyə ağlamadım, niyə gözlərim dolmur, əllərim əsmir?

Bu mənə Şeyx Nəsrullahı xatırlatdı, avvam insanları aldadan şarlatan bir molla idi o. Cəlil məmmədquluzadə bu əsəri 100 ildən çoxdur ki yazıb, amma biz hələ də bu cür şeyxlərə inanırıq. Bu şeyxlərin adları, geyimləri, üsulları dyişsə də nəticə dəyişməyib.
Oturdum və onları təhlil etməyə çalışdım, necə olur ki, boş-boş şeylər danışaraq bu qədər adamı aldatmaq olur? Bunun üsulu və yolu nədir?
Hər mövzuda olduğu kimi burda da qabağımıza bir filosof çıxır.

Aristotelin ritorikası və ya insanları inandırma üsulları

Hələ min il əvvəl Aristotel ictimaiyyət qarşısında danışarkən onları necə inandırmağın yollarını sistemləşdiribmiş. Çünki o dövrdə yunanistanda məhkəmə qarşısında hamı özü-özünü müdafiə etməli idi. Aristotelin Ritorika kitab isə bu cür hazırlıq üçün əla vəsait idi.
İnsanları inandırmaq üçün üç əsas yanaşma var: Etos, Patos və Loqos.

Etos

Biz danışan adamın xarakteri ilə dedikləri arasında əlaqə qururuq. Əgər danışan adam yaxşı, uğurlu, güclü adamdırsa biz onun dediklərinə də inanırıq. Hansısa alim deyirsə deməli düzdür yanılması. Mən burda yaza bilərəm ki, su içmək onurğanızın sağlamlığı üçün vacibdir. Mənim yazdığımı ciddiyə almaya bilərsiz, amma bunu sizə bir həkim desə mütləq buna inanacaqsız. Yəni sözü deyən adamın kim olması vacibdir. Buna səlahiyyətə hörmət də deyirlər.

Digər tərəfdən biz özümüzə bənzəyən insanları daha yaxın hiss edirik, sevirik. Sevdiyimiz insanları isə qərəzsiz, sorğulamadan dinləyirik. Qərəzsiz dinlədiyimiz adama isə daha çox inanırıq.

Deməli taktika belədir:

1. İnsanların gözündə yaxşı bir imic yarat.

2. Onlardan biri imiş kimi görün və onların etibarını, inamını qazan.

Buna görə də saxta kouçlar, meditasiya, enerji təlimçiləri öz profillərini qabardırlar. Amerikada, Rusiyada, Türkiyədə təhsil aldıqlarını, minlərlə insana təlim keçib pozitiv cavab aldıqlarını, bitirdikləri universiteti, aldıqları sertifikatları nümayiş etdirirlər. Hərdən saxta təhsil və uğur da əlavə edirlər və ya aldıqları təhsili şişirdərək təqdim edirlər. Məsələn: Türkiyədə 200–300 manat verib bir həftəlik təlimdə işitrak edib, aldıqları sertifkatı çox mühim bir şey kimi təqdim edirlər.

Yaxşı bir profil hazırlamaq insanlara təsir etməyin ilk addımı idi, amma etos davamlı olaraq inkişaf etdirəcəyi bir üsuldur. Daha sonra öz instagram səhifəsində daim hardasa bahalı bir oteldə istirahət edərkən, bahalı maşın sürərkən, bütün gün gülərək, əylənərək vaxt keçirdiyini göstərir. Beləcə onu izləyən adamda fikir formalaşır: bu qədər xoşbəxt, zəngin və uğurludursa deməli dedikləri də düzdür.

Digər üsullar:

• Böyük seminar zalı tutaraq orda seminar vermək, ciddi görünmək.

• Vebsayt açmaq, sosial mediada təsdiqlənmiş profil almaq.

• Bacardıqları qədər rəsmi, qanuni, etibarlı görünmək görünmək.

Patos

Patos — emosional təsirin əhəmiyyətini vurğulayır, çünki biz qərar verərkən emosiyalarımız bizə yön verir. Qarşı tərəfin emosiyalarına xitab etmək çox işə yarayan bir üsuldur. Bunu fərqli yollarla etmək olar.

Bəzi insanlara qorxuları yön verir, bu qrup insanlara qorxu aşılayaraq sizə inanmaqlarını təmin edə bilərsiniz. Siyasətçilər çox vaxt biz olmasaydıq xarici qüvvələr bizim millətimizə filan şeyi dərdi və s. kimi çıxışlarında daha çox qorxu əsaslı bir yola əl atır. Bizim təlimçilər də onları izləyənləri uğursuzluq, bədbəxtliklə qorxuda bilirlər.

Nümunə: Mənim təlimimə qoşulmasanız heç vaxt ailədə xoşbəxt ola bilməyəcksiz.

Qarşıladığım uydurma bir terapiyanı ələ alaq: “Mama terapiya”. İnsanların öz anaları ilə olan münasibətini həyatda yaşadığı bütün problemlərin kökü kimi göstərən bir yanaşma. O qədər absurd bir yanaşmadır ki: təlimçi bir ara dedi ki, mamanız ilə münasibətiniz düzəltməsəniz yoldaşınız sizə heç vaxt briliyant üzük almayacaq.

Cəmiyyətimizdə demək olar ki, hamının öz valideynləri ilə bağlı çətinlikləri var, çünki tarixi olaraq çoxlu çətinliklərdən keçmişik, valideynlərimiz müharibə görüb, kasıblıq, aclıq görüb. Özləri həyatda qalmağa çalışarkən bir tərəfdən də övlad yetişdirməyə çalışıblar. Belə olan halda problemsiz övlad böyütmək demək olar ki, mümkünsüzdür. Bundan istifadə edərək, təxmin etməyin çox asan olduğu problemləri səsləndirərək, insanların emsoiyasına xitab etmək, onları başa düşürmüş kimi etmək çox asandır. Bu cür edərkən həm də “mən sizi başa düşürəm”, problemlərinizi bilirəm mesajı verir, əlbəttə ki, bu problemlərin həlli üçün 500 manat ödəməlisiniz.

İnsanların güvənini qazanmaq üçün etdikləri (Güvən qazanmaq emosional inandırmanın əsas parçasıdır.):

• Hər dəfə əzizlərim, gözəl insanlar və s. kimi səmimi xitablar

• Uğurlu olan adamlardan seçib onları tez-tez vurğulamaqları.

• Təlimçini, onun həyatını dəyişdiyi üçün, çox sevən insanların mesajlarını screen edib paylaşmaqları.

• Pulsuz təlimlər edərək onların qayğısına qaldığını göstərmək və dəfələrlə pulsuz etdiyini vurğulamaq.

• Çıxışlarında səs tonunu dəyişmək arxada musiqi açaraq insanı hər tərəfli manipulyasiya etmək.

Digər emosional üsullar:

• Ümidlərə fokuslanmaq, dinləyən adamlara xəyal satmaq. Siz mənim dediklərimi etsəz, filan şeyləri əldə edəcəksiniz.

• Ad Populum — Minlərlə insan məni izləyirsə deməli səhv ola bilmərəm, sən də qoşul.

• Cəmiyyət formalaşdırmaq, ora qoşulan insanların bu cəmiyyətin vacib bir üzvü olduğunu göstərmək. Enreji sesiyalarının birində təlimçi deyirdi ki, burda olan 35 nəfər hamı bir-birinə enerji ötürür, gör necə gözəldir. Sizin çoxlu dəstəkçiniz var. Bu həm də insandakı yalnızlıq hissini qovur, çətinlikdə olsan da özünü tək hiss etmirsən.

• Seans vaxtı qarşı tərəfi ağlatmaq, kövrəltməyə çalışmaq, beləcə daha asan manipulyasiya olunacaq hala gəlməsi. İnsan ağlayarkən ən çarəsiz və müdafiəsiz vaxtda olur. Bir adama təlim satmaq üçün onu ağlatmaqdan daha yaxşı üsul yoxdur.

Qısaca, bizim kouçlar insanların emosiyalarını istismar edirlər, onların zəiflikləri, çarəsizlikləri, ümidləri və xayallarına xitab edərək onlara nəsə satırlar. Sonra da bu qurbanları öz səhifələrində uğur kimi nümayiş etdirirlər.

Loqos

Loqos — mənitqə, ağıla xitab etmək üsuludur. Bu üsulu qəsdən ən sonda yazıram, çünki bizim təlimçilər yaxşı etos və patosçudurlar. Etos və Patosu çox güclü istifadə edəndən sonra onsuz da sizə etibar edən, dediyiniz etməyə hazır insanlar toplamış olursuz. Dediklərinizin məntiqli olması artıq arxa plana düşüb. Əlbəttə Loqosu tamamilə silə bilmərik, bizim təlimçilərimiz loqosu da çox yaxşı istifadə edə bilirlər. Əvvəlcə bunu aydınlaşdıraq: loqos, sizin dediyinizin məntiqli olmağını tələb etmir, qarşı tərəfə məntiqli görünməyi də kifayətdir.

• Psevdo elmi sözlərdən çox istifadə. Formatlama, proqramlama, enerji, metafizika, modul, arxetip və s. (Qarşı tərəfə inandırıcı görünmək üçün hər cür dəxlisiz termindən istifadə)

• Rəqəmlər göstərmək, statistika ilə danışmaq.

• Resursların, elmi araşdırmaların adını çəkərək daha da inandırıcı görünmək.

Kairos

Zamanlama — düzgün vaxtda düzgün addımı atmaq.

Nümunə: İnsanlara məntiqli arqumentlrə gətirib, depresiyada, çıxılmaz vəziyyətdə olduqlarına inandırıb, dərhal sonra 500 manatlqı təliminzi xilaskar kimi təqdim edə bilərsiz.

Zamanlama da çox önəmlidir, yanınızda kövərlmiş, ağlayan bir insana məntiqli arqumentlər gətirmək əvəzinə onu başa düşdüyünüzü, ona kömək edəcəyinizi demək, sizə 500 manat qazandıra bilər.

Əslində ritorika düşüncələri qarşı tərəfə ən yaxşı formada çatdırmaq üçündür, amma dələduzlar da bu üsulları istifadə edə bilirlər. Bu üç üsulun hərəsinə biraz əməl etsək kifayət qədər insanı inandıra bilərik, vaxt keçdikcə bu üsullarda ustalaşdıqca insanları daha rahat aldada bilərik.

Nəticə

Özünüzü fırıldaqçılardan qoruyun. Əgər probleminiz varsa, tək başına öhdəsindən gələ bilmirsinizsə çarəsizliyə qapılıb sizə xəyal satan insnaların ardınca getməyin. Bu sahədə həqiqətən təhsil alana, təcrübəsi olan psixoloqlardan kömək istəyin. Yadınızda saxlayın, Psixoloq sizə nəsə satmağa çalışmaz, sizi ağladaraq manipulyasiya etməyə çalışmaz, sizə nə etməli olduğunuzu, sizi xilas edəcəyini deməz.

Bizim kouçlar hələ özləri də nə olduqlarını dəqiq bilmirlər, hərdən meditasya təlimçisi olurlar, hərdən özlərini psixoloq kimi aparırlar, hərdən biznes haqqında məsləhət verərək biznez kouç olurlar. Hərdən də düşük türk seriallarını təhlil edərək sizə ordakı qadınların kişilərdən necə pul qopardığını, pul qoparmaq üsullarını öyrədirlər. Yaşam kouçu olasalar da bütün mövzuları gətirib pula bağlaya bilirlər. Qeyri-adi, mücərrəd, sizin başa düşməyəcəyiniz şeylərdən danışar, enerji, kainat, kvant enerjisi kimi adları çəkərək sizi inandırmağa çalışarlar.

Əgər yaşam kouçuna pul vermək istəsəniz, mənim kanalıma qoşulun, bütün problemlərinizi daha ucuz qiymətə həll edəcəyəm, cəmi 99.9 manata necə yaşamaq lazımdır öyrənmək üçün linkə keçid edin: https://t.me/virtual_agac

Sağlam olun , sağlam yaşayın, şarlatanlara inanmayın…

Tarixə nəzər salsaq 19-cu əsrdə avropadan çoxdlu filosof, düşüncə adamı,çıxdığını görürük, lakin Rusiydan isə demək olar ki, ancaq romançılar, şairlər çıxıb. Bunun əsas səbəblərindən biri senzura idi. Rusiyada məktəb və universitetlərdə fəlsəfə Çar tərəfindən qadağan edilmişdi. Bu cür senzuraarın nəticəsi olaraq düşüncə adamları romanlarda, üstü örtülü formada öz düşüncələrini çatdırırdılar və ya senzura olmayan insan psixologiyası və cəmiyyətlə bağlı mövzulara toxunurdular.
Dostoyevski öz əsərlərində insanın daxili dünyasını, psixologiyasını o qədər aydın və detallı təhlil edir ki, onun əsərlərini oxuyan bütün psixoloqlar ona heyranlığını etiraf edir. S. Freyd də onlardan biri idi. Dostoyevskinin romanlarındakı cinayətkarlardan və ya digər qəhramanlardan bir parçanın yazıçının özünə də aid olduğunu düşünürdü.
Dostoyevski romanlarında həm din, həm fəlsəfə həm də psixologiya mövzularını hər tərəfli təhlil edib və çox sadə bir üslubla bunu hekayələşdirib.
Yazıçı və yazdıqlarını ayrı-ayrı götürmək biraz çətin məsələdir. Xüsusilə Dostoyevskinin yazdıqlarını daha yaxşı başa düşmək üçün həmin dövrdə yazıçının yaşadığı təcrübləri, intellektual mühitdə müzakirə olunan mövzuları, siyasi məsələləri bilmək bizə kömək edəcək.

Kitabı çox sevdim, J. Frank Dostoyevskinin öz üslubundan istifadə edərək onun həyatını bizə danışır. Dostoyevski ilə uzaqdan bir əlaqəsi olan adamların da həyatını bizə lazmi formada çatdırır.

Uşaqlığı və ailəsi

Mərhəmətli olmağı, şəfqəti anasından, sərtliyi, nizam-intizamı isə atasından öyrənmişdi.Atasının xəstəliyi var idi, hava pis olanda başı ağrıyar, əsəbi olardı, kefsiz olardı. Fyodor sonralar öz xəstəliyini atasından aldığına inanırdı. Uşaqlara qarşı sərt olsa da Mariya ilə olan məktublarından görünür ki, həm də çox emosional bir adam olub. Atasının zadəgan olmaq xəyalı var idi, yaxşı bir həkim olduğu üçün ona zadəganlıq adı verilmişdi. (Zadəgan olduğunu təsdiq edən sənəd var idi).
Ailə dindar idi və Fyodor uşaqlığından dini mənimsəyib, din əxlaqı ilə böyüyüb. Uşaqlığı kənddə keçib, çoxlu çətinliklər görüb. Atası uşaqlara din dərsi ilə yanaşı dünyəvi elmləri öyrədən müəllim də tutmuşdu. Uşaqlarının zadəgan olmağını, cəmiyyətdə yüksək təbəqəyə aid olmağını istəyirdi.
Atasına qarşı həmişə kin duyan Fyodor, atasının ölümündə çox vicdan əzabı çəkir.Öz daxilində gizlin formada atasının ölməyini arzuladığı üçün onun öldüyünü düşünürdü.

Hələ uşaq ikən Kantın fikirləri ilə tanış olur və ondan iki şey öyrənir:

• Əxlaq, vicdan insan təbiətinin silinməz bir parçasıdır, yaxşılıq və psilik insanda doğulandan bəri var.

• Əxlqi bir mənaya sahib olan dünya üçün ölümsüzlük labüddür. (Ölümdən sonrakı sonsuzluq da deyə bilərik)

O dövrdə Avropaya meyil etmək, övladlarına fransız, alman dili və mədəniyyəti öyrətmək bir növ intellektual təbəqə arasında dəb idi. Buna görə də zadəgan ailəsində böyüyən uşaqlar rus mədəniyətindən çox avropa mədəniyəti ilə tanış olurdular.

Tolstoy, Qonçarov və Turgenyev zadəgan ailədə böyümüş, avropda və ya avropalı müəllimlərdən təhsil almışdı.Turgenyev rus dilində yazıb oxumağı atasının torpaq nökərindən öyrənmişdi, alman və fransız dili üçün isə xüsusi müəllimlər tutulmuşdu. Tolstoy öz alman müəliminin nəzarətində olarkən Puşkinin tabını təsadüfən görür və oxuyur.

Digər rus yazıçıları ilə müqayisədə Dostoyevski rus xaqlını, kasıb təbəqəni daha yaxşı tanıyırdı, özü də kasıb bir ailədə böyüdüyü üçün aşağı təbəqəli insanları nələr çəkdiyini görmüşdü. Atasının yanında xəstəxanada vaxt keçirərəkən bir çox insan tanımışdı. Dostoyevskinin kasıb olması onun rus cəmiyyətinin bir parçası edir və ordan ayrılmaz bir parçaya çevrilir. Aşağı təbəqədə doğulub, böyüyüb, atasının da səyləri ilə yuxarı təbəqəyə yamaq kimi görünən Fyodor ortada bir yerdə azıb sanki. Nə yuxarıdı nə də aşağı.

Hərbi mühəndislik məktəbi

İlk dəfə Peterburqa bu məktəbdə oxumaq üçün göndərilir. Yolda olarkən Fyodorun heç vaxt unutmayacağı bir hadisə baş verir. Bir hərbiçin arabaçını hamının gözü qabağında döyüb heçnə olmamış kimi yoluna davam etməsi ona pis təsir edir. Sonralar Dostoyevski deyir ki, o kəndlinin evə qayıdıb bunun acığını öz arvadını döyərək çıxarıdığını təsəvvür edib, bu ürəkbulndırıcı hadisəni heç vaxt unuda bilmir.

Məktəbdə oxuyarakən çox pul xərcləyir, varlı dostlarına uyğunlaşmağa çalışır. Tez-tez atasından pul istəyir. Məktəbdə digər uşaqların yanında kasıb kimi görünməmək üçün çox pul xərcləyir, atasından tez-tez pul istəyirdi. Özünü digərlərinin yanında alçalmış kimi hiss etmək istəmirdi. Hətta atasının imkanının yaxşı olmadığını bilsə də buna davam edirdi. Foyodor hələ 15 yaşında olanda anasını itirmişdi, bu itki atasını daha əsəbi, hər kəsə qarşı daha sərt bir adama çevimişdi. Dostoyevski birinci il imtahanardan kəsilir və növbəti sinifə keçə bilmir. İçkiyə daha çox meyil edən ata Fyodorun imtahanları keçə bilmədiyi xəbərindən sonra iflic olur. Atasının ölümündə yavaş-yavaş özünü günahlandırmağa başlayır(bunu Freyd deyib). Bir müddət sonra da atası müəmmalı formada ölür və ya öldürülür. Kİtabda bu haqda çox detallı yazsa da kəndlilər tərəfindən öldürüldüyü sübut olunmayıb.

Atasının ölümündən sonra qardaşına yazdığı məktubda bundan sonra “həyatın və insanın mənasını araşdırmağı” həyatının məqsədi kimi gördüyünü deyir. Heç vaxt atasına qarşı çıxa bilməyən Fyodor atasının ölümündən sonra hərbidən ayrılmaq haqqında düşünməyə başlayır.

İnsan bir tapmacadır, bu tapmacanın həll olmasını istəyirəm. Əgər həyatını buna həsr etmisənsə, həyatının boşa getdiyini heçvaxt düşünmə

Məktəb vaxtı Dostoyevski:

• Çox tez əsəbləşər, anidən özündən çıxardı.

• Dəri rəngi solğun idi, bədənində dəmir çatışmazlığı var idi.

• Gecələr yatanda qulağına xorultu səsi gəlirmiş, kiminsə onun yanında yatırmış kimi. Yata bilmədiyi gecələr durub kitab oxuyarmış, bu yuxusuzluq əsəbiliyə də yol açırdı.

• Dostoyevskinin diri-diri torpağa basdırılmaq qorxusu var idi, insanlara tapşırmışdı ki, əgər bir gün ölsə, basdırmazdan əvvəl bir neçə gün gözləsinlər.

• Hələ məktəbdə olarkən qumar oynayırmış.

Yoxsul insanlar

Ordudan ayrıldıqdan sonra ilk romanı olan Yoxsul insanları yazrı. Roman yayımlanandan sonra o dövrün ən məşhur tənqidçisi sayılan Belinski tərəfindən çox bəyənir və Belinksi Dostoyevskinin ən böyük dəstəkçisi olur. Tənqidçilərin razılığını almaq bir yazıçı üçün vacib idi, əgər heç bir tənqidçinin bəyənmədiyi bir kitab yazsan, nəşriyyatlar bunu çap etməyəcək və ya oxucular səni oxumayacaqdı.

Belinski Dostoyevskini ilk rus ictimai roman yazçısı adlandırır. Belinskinin bu romanı sevməyinin əsas səbəblərindən biri də kitabda sosializmin izlərini görməsi idi. Belinski yenilikçi, ateist və sosialist idi. Sosoializmi rus xalqı üçün qızıl dövr kimi təsəvvür edirdi.
Roman anidən hamı tərəfinən sevilir və hər yerdə Dostoyevskidən danışmağa başlanılır.

Roman haqqında qısa qeydlər

• Məmur Devuşkin ilə Gənc qız Varvara arasında olan məktublaşma formasındadır.

• Devuşkin bir tərəfdən kasıblıqla mübarizə aparır, digər tərəfdən Varvaraya duyduğu sevginin onda yaratdığı sorğulamanın yaratdığı ideoloji bir mübarizə də var.

• Baş qaldırmanın ilk izləri, qəhramanımız devuşkin sorğulamağa başlayır, niyə insanların bəzisi varlı doğulur bəzisi isə kasıb?

• Romanda Devuşkinin dəyişimini görürük. Əvvəl başına gələ hər şeyi sakit formada qəbul edirdisə, yavaş-yavaş öz kasıblığını, cəmiyyətdə olan ədalətsizlikləri sorğulamğa başlayır, içkiyə başlayır.

• Etdiyi bir səhvə görə rəisi Devuşkini otağına çağırıb danlayarkən, o üzr istəməyə çalışır. Bu anda Devuşkinin pencəyinin sonuncu düyməi qopub yerə düşür. Rəisin devuşkinə yazığı gəlir və ona biraz pul verib yola salır. Belinksi deyir ki, əsərin ən önəmli hissəsi bu idi.

Məşhur Dostoyevski və onun eqosu

Hamı tərəfindən təriflənən, alqışlanan Dosotyevskinin eqosu baş qaldırır, özünü bəyənmişlik edir. Bu cür davranışlardan sonra ətrafındakı ədəbiyatçılar ondan uzaqlaşmağa, onu tənqid etməyə başlayır. Bu özündənrazılıq, elit ədəbiyatçıların eqolarına toxunur və hamı Dostoyevskiyə qarşı çıxmağa başlayır. Onu tənqid etməyə, məsxərəyə qoymağa başlayırlar. Bunların başında isə Turgenyev var idi, o kəndli birinin özünü dahi, çox böyük zənn etməsi haqqında qısa bir heykayə uydurur və hamı bu hekayəyə çoxlu gülür. Onsuz da tez əsəbləşən, anidən coşub-daşan Dostoyevski bu cür tənqid və əzalardan sonra yersiz özgüvənlə, aslana çevrilir, özünü olduğundan qat-qat üstun görür. Hamını özünə düşmən olmaqla, onu qısqandıqları üçün bu cür etdiklərini düşünür.

Bundan sonra yazdığı iki əsər çoxlu tənqid olunur və Dostoyevskini ümidsizliyə salır. Ən böyük dəstəkçisi olan belinski də onu romantik olmaqla günahlandırır, qoqolu yamsıladığını deyirlər və s.

Onu göylərə qaldıran Belinski daha sonra sərt tənqidlərlə onu yerə çırpır.

Bir yazarın gündəliyində Belinsikinin onun idelojik müəllimi olduğunu, sibirə gedən yola onun saldığını deyir

• Tanrı və isaya inanan Dostoyevskini sosialist bir ateistə çevirən Belinski idi.

• Sibir sürgünündə isə Tanrını və isanı yenidən kəşf etdi, ateizmin insanı uçurma aparadığını gördü.

Turgenyev öz işlərinə davam edərək Dostoyevski haqqında “Qəmgin üzlü cəngavər” adlı bir şeir yazır. Dostoyevskinin başına gələn bir hadisəni şişirədərək, əlavələr edərək lağ edir və Dostoyevskini rus ədəbiyatındakı bir səpgi(sızanaq) olaraq görür (Nekrasovun da bu şeirdə əməyi var). Onsuzda insanlarla ünsiyətdə çətinlik çəkən Dostoyevski Belinski v’ onun qrupundan uzaqlaşır, yalnızlaşır.

Petraşevski, Speşnev və həbs

Belinski çevrəsindən ayrılan və tək qalan Dostoyevski o dönəmlərin başqa məşhur qruplaşması olan Petraşevski qrupunun təşkil etdiyi görüşlərə qatılır, ədəbiyyat haqqında çıxışlar edir, müzakirələrə qoşulur. Petraşevski qrupunda həm də siyasi mövzular, köləliyin yığışdırlması, sosializm kimi müzakirələr də gedirdi. Dostoyevski bu görüşlərdə Speşnev ilə tanış. Speşnev isə həll yolunu dağıtmaqda, inqlabda görür, şiddətə meyil edir və bu yöndə təbliğat aparır. Bu qruplara sızan gizli polis bir çox adam haqqında dəlil toplayır və 1848də polis bütün iştirakçıları həbs edib sorğulamağa başlayır. Beləcə Dostoyevskinin həyatında yeni bir dönəm başlayır: Məhkumluq, edam, sürgün…

Ardı olacaq…

Telegramda izlə: https://t.me/virtual_agac

Axşam evə qayıdanda çox yorulduğumu görürəm, həm də özüm üçün darıxdığımı başa düşürəm. Ətrafda nə qədər çox adam olarsa o qədər hissəyə bölünürəm sanki, sonda özümə qalan çox kiçik bir parçam olur.

Uzun illərdi Facebook və oxşar platformalarda vaxt keçirərkən yaşadıqlarım mənə bu hissləri xatırlatdı. Facebookda hansısa pis bir hadisə olanda toplu formada hamımız məyus olur, günahkarların tapılmasını tələb edir və öz həll yollarımızı təqdim edirik. Kimsə işindən çıxanda, yaxınını itirəndə hamımız onun dərdinə şərik oluruq. Şad günlərində isə yenə toplu formada sevincini bölüşürük. Əlbəttə burdakı hisslər real həyatdakı kimi səmimi və dərin olmasa da biz bunları yaşayırıq. Bunun pis və ya yaxşı olduğunu bilmirəm.

Pis olan şey bu çoxluqda özümüzü itirməyimizdir, beynimiz reallığı və Facebookdakı çoxluğu bir-birindən elə də ayırd edə bilmir, diqqətimiz yenə hamıya bölünür, gülünməli zarafatlara gülür, tənqidi mövzularda fikir bildiririr, vaxtımızı, enerjimizi hamıya bölürük. Ən pis tərəfi isə odur ki, toy-bayram günü axşam evə tək qayıdıb özümüzə dincəlmək üçün fürsət verirdik. Facebook isə gecə yatanda da bizimlədir, biz yuxuya gedərkən də toplu formada yatırıq, yuxudan oyanan kimi yenə həmin qarışıqlıq davam edir.

Bu cür davam edən həyat bizə özümüzü unutdurur, gələcəyimizi, karyeramızı, çox yaxınımızda olan 3–5 nəfəri, hər şeyi unutdurur. Çünki hər an kiminsə həyatında xoş və ya bəd bir hadisə baş verir. Hər an ölkə daxili fikir bildirə biləcəyimiz hansısa hadisə baş verir.

Tələbə vaxtlarımda sosial medianı aktiv işlətməyən, gündəmi izləməyən, ölkədə baş verənlərdən xəbərdar olmayan insanlara əcaib varlıq kimi baxırdım. Öz-özümə deyirdim “Nə olsun ki, filan şeyi yaxşı bilir, filan şeydə yaxşıdır, amma ot kimi yaşayır, dünyadan xəbəri yoxdur”. Sanki mən gündəmi izləyərək, baş verən hadisələrə fikir bildirərək çox vacib bir iş görürdüm, amma özü ilə məşğul olan, öz həyatını sosial mediadan üstün tutan insanlar eqoist və cəmiyyətə faydasız idi.

Ən böyük təsəllim isə bu idi: hamı bunu edir, hamı facebookdadır, hamı mağazadan qovulan qadın haqqında danışır, hamı yerə yaxınlaşan asteroidə aid zarafat edir. Hamı bunu edirsə deməli hamı özünü unudub. Mən səhv etsəm də tək deyiləm. Hamı səhv edir, məsuliyyət bölünür, günahkar bir adam yoxdur. Mənim başıma da nəsə hadisə gəlsə bu topluluq mənə də dəstək olacaq, fikir bildirəcək.

Zaman keçdi və mən indi başa düşürəm ki, nə qədər vaxtımı, enrjimi indi heç birini xatırlamadığım hadisə və insanlara sərf etmişəm. Virtual olaraq hansısa topluluğun içində yolumu azıb, real həyatda özünü itirmiş bir fərd olmuşam.

Telegramda izlə: https://t.me/virtual_agac

Roman və ya hekayə oxuyanda yazıçının fikirlərini dolayı yolla, üstü örtülü formada öyrənirik. Buna görə də roman oxuyaraq hansısa suala cava tapmaq məni yorur. Roman oxuduqdan sonra səndə yeni cavablar yaranır. Romanı cavab tapmaq üçün oxumursan amma həm də cavablar tapırsan.

Məna axtarışı haqqında yazdığım yazıların üstündən 1 ildən çox keçməsinə baxmayaraq mən hələ də axtarışdayam. Yeni mənalar tapıram, yaradıram əvvəl tapdıqlarımla müqayisə edirəm, mövcud olanları inkişaf etdirirəm.

Bu axtarışlar zamanı “Həyatını dizayn et”- adlı online bir kurs tapdım. Kursu Stanford universitetində hazırlayıblar, yəni ustalar. Çox sevincliyəm kursu bitirib, necə yaşamalı olduğumu öyrənəcəyəm. Üstəlik sertifikat da verirlər. Sertifikatı alandan sonra olursan yaşamaq üzrə mütəxəssis. Hətta kouç olmaq üçün ayrıca sertifikat da verirlər. Aldıqdan sonra başqalarına da necə yaşamlı olduqlarını öyrədə bilərsən.

“Niyə yaşamalı?” adlı daşıdığım yük qurbağanın göldə üzərkən üzərində daşıdığı əqrəb kimidir, əlinə düşən hər fürsətdə məni sancır, öz zəhərini düşüncələrimə bulaşdırır. Naməlum olan hər şey, dəqiq olmayan hər şey məni narahat edir, həyat özü ən böyük məchuldur, yaşamaq məni narahat edir. İş burasındadır ki, yaşamağa fasilə verib, axtarıb, tapıb, daha sonra yaşamağa davam etmək olmur. Odur ki, həm yaşamalı, həm də axtarmalıyam. Həyatla bütün olub, təcrübə edərək yoluma davam etməliyəm. Bu əqrəblə birgə həyat adlı gölü üzüb keçməliyəm.

Yenicə öyrəndim ki, Tolstoy da məhz bu sual haqqında uzun illər düşünüb, hər dəfə fərqli cavablar tapıb, amma sonda yenə mənəvi mənasızlıqdan əzab çəkib. Hətta bir neçə dəfə intihar haqqında da düşünüb. Kifayət qədər pulu, gözəl, sevimli bir ailəsi, cəmiyyət içində məşhur bir adı var idi. Bir insanın əldə etmək istəyəcəyi bir çox şeyə sahib ikən ömür boyu depresiya ilə mübarizə aparmaq, intihar düşüncələri ilə yaşamaq və mənəvi əzablar çəkmək. Kənardan baxanda qəribə görünsə də Etiraflar kitabında düşüncələri ilə tanış olanda onu başa düşürük.

QEYD: Burda sizinlə bölüşdüyüm axtarış prosesidir, getdiyi yol, üsulları daha maraqlıdır nəinki nəticə. Nəticə fərqli ola bilər, amma proses işimizə yarayacaq. Kitabı oxuyarkən məni həyəcanlandıran əsas şey müəllifin yanaşması, üsulları idi.

Mən axtarış zamanı dahi olaraq adlandırılan şəxslərin və düşüncə hərəkatlarının bu suala verdiyi cavabları öyrənməyə çalışıram. Mənim ən çox diqqətimi çəkən, məntiqli görünən, və ya münasib gördüyüm bir neçə ideologiya ilə qarşılaşdım.

• Eksiztianilizm: Həyatın ortaq bir mənası yoxdur, fərdlər öz seçim və hərəkətləri ilə məna yaratmalıdır.

• Absurdizm: Həyatda hər şey absurddur, fərd bununla üzləşməli və bu cür yaşamalıdır.

• Hedonizm: Həyatın mənası həzz almaqdır, yaşadığın müddətcə çalış hər şeydən həzz al.

• Humanizm: Həyatın mənasın insanların yaxşılığını maksimuma çatdırmaqdır.

• Nihilizm: heçnəyin əhəmiyyəti, mənası yoxdur, həyat yaşamağa dəyməz.

Əlbəttə bunlar çox səthi və ümumiləşdirilmiş fikirlərdir. Gəlcəkdə hər birini ayrı-ayrılıqda detallı təhlil edəcəyik.

Tolstoyun depresiyasının, ümidsizliyinin və mənasızlığının əsas səbəbi ölüm idi. Ölüm hər şeyi yox edəcək və bütün bunların bir mənası qalmayacaq deyə düşünürdü. Özünü meşədə yolunu azmış bir insan kimi hiss edirdi. Bu mövzuda sistematik həll axtarıb, romanlarında olduğu kimi dolayı yollarla getmək əvəzinə bu kitabında konkret fikirlər, üsullar təqdim edib. Kitabın sonunda Tolstoyun gəldiyi nəticə, tapdığı məna mənə uyğun olmasa da və ya başa düşməsəm də, getdiyi yolu bəyəndim, çünki mən də bu yol ilə gedirdim. Tolstoy ilə özüm arasında oxşarlıq tapmağın verdiyi sevinci də sizinlə bölüşmək istərdim.

Bir neçə sahədə bu suala cavab axtarıb:

Elm
Tolstoy deyir ki, elm adətən səbəb-nəticə əlaqəsi üzərindən gedir. Bir hadisə baş veribsə elm bunun necə baş verdiyini izah edir. Elm daha çox maddəyə söykənir, bizim sualımız isə daha mücərrəddir. Elm hər şeyə konkret cavab verir, bizim sualdan başqa.
Fərd özünün mənasını tapmazdan əvvəl yaşadığı kainatı başa düşməlidir. Sonsuz zamanda, sonsuz məkanda, sonsuz zərrəciklərin içində bir neçə moleklulun bir araya gələrək yaratdığı insanın varlığını başa düşmək üçün ətraf mühiti başa düşmək lazımdır. Elm bizə burda kömək edir. Kainatı başa düşmək həm də özünü başa düşməkdir. İş burasındadır ki, elmin gəlib çatdığı nəticə mənasızlıqdır. Ağlımızın, mənəviyatımızın istədiyi nəticə elmdə deyil.

• Kitab boyunca özünə və ətrafındakı yuxarı təbəqədəki insanları axmaq olaraq görür, beləliklə öz vicdanını az da olsa rahatladır.

Fəlsəfə — Ağıl
Kitabda müəllif bir neçə filosofun adını çəksə də əsasən Şopenhaurun təsirinə çox qapıldığını açıq-aydın görürük. Şopenhaurun depresiv fikirlərini mənimsəyərək hər şeyə ümidsizcə baxır. Sokratdan da sitatlar gətirir və deyir ki, fəlsəfədə tapdığım cavab budur: mən heçnə bilmirəm.

Fəlsəfə isə elmdən fərqli olaraq insanı mərkəzə qoyur. Özünü başa düşməyən insan ətrafını, bu kainatı da başa düşməyəcək deyir. Dekartın adını çəkməsə də onun sözlərini başqa formada ifadə edir: Ağıl həyatın yaradıcısıdır (Dekart isə deyirdi: düşünürəmsə varam). Ağıla sığmayan cavablar, suallar mənasızdır. Yaşamaq özü isə ağılla başa düşülmür, deməli yaşamaq özü mənasızdır və axmaqlıqdır.

Tolstoy başa düşmədiyi şeyi mənasız adlandırır. Mən bu hissə ilə tam razılaşmıram, bir şeyi dərk edə bilmiriksə və ya ümumiyyətlə bilmiriksə bu həmin şeyin axmaq olduğunu göstərmir. Sadəcə bilmədiyini qəbul etməlisən.

• Müəllif deyir ki, səbəbsiz varlıq yoxdur, mütləq ki, var olmağımızın bir səbəbi olmalıdır. Bu səbəbi tapmayanda isə məyus olur.

• Ömür boyu zəngilinik içində yaşayıb, hər zövqü aldıqdan sonra deyir ki, həzz üçün yaşamaq axmaqlıqdır. Həzz almaq pis bir şeydir.

• Başlarda həyatın hamı üçün mənasız olduğunu deyirdi, daha sonra isə təkcə öz həyatının mənasız, başqaların isə həyatının mənasız olmadığını düşünür. Ümumbəşəri məna və fərdi məna arasında fərq olduğunu düşünür.

• Qəribə formada həm ölümün hər şeyi mənasızlaşdırdığını deyir, həm da insanın həyatdan uzaqlaşıb ölümə yaxınlaşdığı zaman həqiqətə yaxınlaşdığını deyir (Sokrata əsaslanaraq).

• Məna yoxdursa ağıl da yoxdur, bunu qəbul edə bilmir və məna yaratmağa çalışır, əks halda yaşamaq ağılsızlıqdır. Mənasızlıq və axmaqlığı eyniləşdirir, həqiqətən belədir?

İnsan həyatını mənasızlığını göstərən ən yaxşı hekayə Sizifin hekayəsidir. Uzun müddət sizifə (və ya özümə) yazığım gəlirdi. Bu sonu görünməyən əzabı davam etdirir, o daşı təkrar-təkrar dağa çıxarırdı. Tolstoy da özünün sizifə çevrildiyini görəndən sonra bu ümidsizlik çuxuruna düşüb. Bəlkə də sizif hər şeyin fərqindədir, bu fərqindəlik onda bir rahatlıq gətirib və ümid etmədən, məna axtarmadan bu monotonluqda həzz almağa başlayıb. Bəlkə də sizif hamımızdan daha xoşbəxt idi.

İnanc
Uzun illər boyu məna axtarışında olan Tolstoy sonda mənanı inancda tapır. Bu inam bizim başa düşdüyümüz formada olan dini inanc deyil, çünki öz ətrafındakı inanclı adamları, din adamlarını başa düşmür. Din uğrunda bir-birini öldürən insanları axmaq adlandırır. Yeniyetmə vaxtlarında ona öyrədilən inancdan tamam fərqli bir inanc formalaşdırır özündə. İnanc mənadır, ümidə olan inam mənalıdır, sevgiyə olan inam mənalıdır. Bizi yaşadan şey inanmaqdır, nə vaxtsa hər şeyin yaxşı olacağına dair inam, sualın cavabını tapacağıma dair ümid,inam və s.

Tolstoy tanrıya inanır. Başa düşməsə də, öz ağlına sığmasa da inanmağı seçir. Bunu kitabda dəfələrlə qeyd edir. Ağıla doğru hərəkət edəndə şübhəm artır, düşündükcə tanrıdan uzaqlaşıram deyir. Ən saf inancın kasıb kəndlilər arasında olduğunu düşünür. Fədakarlığın, əzabın həzzdən daha üstün olduğunu, insanın mənanı əzabda tapacağını vurğulayır. Eyni anda kəndlilərin cəhalətinə olan heyranlığını da gizlətmir. Cahillik xoşbəxtlikdir fikri ilə razılaşır, amma özü üçün artıq gecdir. Bildiyin şeyi bilməmək olmur. İnsan düşünməməlidir, yaşamalı, inanmalı, hiss etməlidir. Əcdadların, bəşəriyyətin ortaq müdrikliyi nəticəsində formalaşan inanca o da inanmalıdır.

• Ağıl şübhəyə, bilməməyə aparır. Cavab isə əminlikdir, inam əlamətidir. Axtarışda olan şübhədədir, inananlar isə cavabı tapanlardır

• Özü mənəvi əziyyət çəkdiyi üçün başqalarının əziyyət çəkməsi də ona mənalı görünür. Bir növ özünün bu əzabını cavab olaraq düşünür. Necə ki, Tolstoyu tapmaq mənə maraqlı, mənalı gəlir.

Gəldiyi 4 nəticə, çıxış yolu:

• Cəhalət — bilməyənlər, düşünməyənlər, inananlar xoşbəxt olaraq yaşayacaq.

• Epikurculuk — İnsan həzz, rahatlıq üçün yaşamalı, maksimum xoşbəxt olmağa çalışmalıdır.

• Ölüm — Bu mənasızlıq ilə barışmayıb özünü öldürənlər, axmaq kimi yaşamağa davam etməyənlər. (Bununla qətiyyən razılaşmıram)

• Zəiflik -Tolstoy özünü zəif olanlardan sayır, mənasızlığı qəbul edib, nəsə etməyə gücü çatmayanlar intihar etmədiyi üçün zəif sayılanlar.

Son söz

Tolstoyun düşüncələri, axtarışı və bu axtarışda olan yanaşması bizə göstərir:

• Ən zəngin, ağıllı, yaradıcı insanlar da asanlıqla depresiyanın, neqativ fikirlərin təsirinə qapıla bilirlər. Əgər sən emosional olduğun üçün, asanlıqla ümidsizliyə qapıldığın üçün özünü günahlandırsansa buna ehtiyac yoxdur.

• Sual, mövzu nə qədər mücərrəd olsa da axtarış yolu sistematik, planlı və dəqiq ola bilər.

• Tolstoy öz mənasını 50 yaşından sonra tapıbsa deməli sən də nə vaxtsa cavab tapacaqsan. Ruhdan düşmə, cavabsızlığa məğlub olma.

Kitabı oxuyarkən öz düşüncə və suallarımı orda gördüm. Çox rahatladım, tək olmadığımı, bu axtarışın asan olmadığını gördüm. Tolstoyun tapdığı cavab, məna mənə çox uzaq görünsə də getdiyi yol mənimkinə çox oxşayır. Bilmək olmaz bəlkə mən də 50 yaşıma çatanda Tolsoyu başa düşəcək, onun cavabından mən də tapacağam.

Telegramda izlə: https://t.me/virtual_agac

Əvvəlki yazılar oxumaq istəyənlər üçün.
Məna axtarışı birinci hissə: https://medium.com/%40tunaynovruz/m%C9%99na-axtar%C4%B1%C5%9F%C4%B1-1-a74aa5785bff
Məna axtarışı ikinci hissə: https://medium.com/%40tunaynovruz/m%C9%99na-axtar%C4%B1%C5%9F%C4%B1-2-a5d3ffcb570e

Sorğulama
Cızığından çıxma! — deyir
Atam mənə haçandı.
Bəs çıxmasam, hardan bilim
Cızığım haracandı?!
Həyatımız ətrafımızda çəkilmiş cızıqlardan ibarətdir. Ya həyatımızı o cızıqların içində yaşayacağıq ya da hərdən o cızıqları aşıb digər tərəfinə baxacağıq. Çox vaxt cızıqlarımız ilə potensialımız üst-üstə düşmür. Sərhədini bilməklə limitini bilmək ayrı şeydir. Sərhədi başqası və ya özün qoya bilirsən, limit isə bacarıqlarının, imkanlarının göstəricisidir. Özünü çətinə salmasan, cızıqlarını aşmağa çalışmasan həqiqi cızığını tapa bilməyəcəksən və öz potensialının altında qalacaqsan. Əlbəttə burdakı nüans özünü necə hiss etməyindir, ola bilər ki, cızıqda qalmaq səni narahat etmir və həyatın normaldır. Bu zaman cızıqlarınla xoşbəxt yaşaya bilərsən.

Baş qaldırma
Sən ay mənə cızıq çəkən, tez ol, poz cızığını!
İstəyirəm özüm çəkəm daha öz cızığımı.
Sorğulamadan sonra gələn qarşıdurma, cızıqları pozma arzusu baş qaldırır. Elə ki, ətrafındakı cızıqları gördün, artıq bu səni narahat edir və buna üsyan edirsən. Narahatlıq başlayır, cızığın o tərəfini düşünürsən, bu cızığı çəkənlərə əsəbləşirsən. Özün öz cızığına sahib olmaq istəyirsən.

Hedonizm
İstəyirəm yekə çəkəm bu cızğı, yepyekə.
İçində atılıb-düşəm, ləzzət alam, kef çəkəm.
Cızıqdan çıxmaq çətinləşdikcə içindəki arzular, həyəcanlar səni daha da narahat edir. Cızıqları aşdıqdan sonra kef çəkməyin, zövq almağın, həyəcanların xəyalını qurursan. Elə təsəvvür edirsən ki, bütün problemlərin tək səbəbi bu cızıqdır. Səninlə o rəngli dünya arasında duran tək şeydir. İçində hardasa gizli bir yerdə bu səbəblərin absurdluğunu duyursan amma görməzdən gəlirsən, çünki bilirsən ki, arzuların, həzz acgözlüyünün sonu yoxdur.

Acı həqiqətlə barışma
Çölündə yox, içindədi mən çəkdiyim o cızıq
Artıq özünü dərk mərhələsi başlayır. Görürsən ki, bu cızıqla o qədər yaşamısan ki, artıq bu cızğı mənimsəmisən. Özününküləşdirmisən, bu cızıq artıq sənin bir parçandır, sən özün öz cızığınsan. Çöldəki hər şeyə və hərkəsə baş qaldırsan da özünlə toqquşma yaşamaq sənə çətin gəlir. Cızıqdan çıxmaq özündən çıxmaqdır bəlkə də.

Bəlkə də cızıqsızlıq daha pisdir, səhrada azmış çölçü kimi hara gedəcəyini bilmirsən. Yorulanda, qorxanda sığınacaq bir künc tapmırsan. Cızıqsızlıq yolunu azmaqdır, itməkdir bəlkə də. Özünü axtarışın sonu bəlkə də əlində olanları da itirməkdir.

Bəs sən cızıq çəkənlərədənsən yoxsa cızıqda qalanlardan? Kimin çəkdiyi cızıqlara həbs olmusan?